Op een foto zou het misschien niet eens opgevallen zijn maar in het stilleven met twee soorten brood en nog wat etenswaar, ligt een mesje vervaardigd van een stuk koperen gasbuis. Zowel mes als schilderij zijn gemaakt in 1944 in Kamp Vught door Johan Hendrik van Zweden (Winschoten 1896-1975). Het stilleven met mes zou niet geschilderd zijn als de kampcommandant niet had aangekondigd om het te komen bekijken. Want, zo vertelde Van Zweden jaren later met zijn Groningse tongval aan Pierre Janssen, het was hem natuurlijk om de etenswaren te doen. In het kamp kon Van Zweden schilderen in een eigen atelier. Voor verf, doek en kwasten mocht hij zelfs - onder bewaking - inkopen doen in Den Bosch. Dat hij zo'n bevoorrechte positie had veroverd, had hij te danken aan een bloemstuk dat hij op verzoek van de kampleiding schilderde als eerste prijs voor een schietwedstrijd. De bloemen vielen in de smaak. Soms lijkt de werkelijkheid op een Engelse comedy. Shanghai Bobby werd hij genoemd door zijn Groningse collega's van De Ploeg. Dit vanwege zijn Chinees-indische uiterlijk. Van zijn Gronings expressionistische schilderstijl uit de jaren twintig was, ondanks de haast waarmee hij het stilleven met etenswaar en met mes geschilderd had, geen spoor meer te bekennen. Van Zweden was een geboren tekenaar, had talent en verstond de kunst om het publiek op zijn wenken te bedienen; een eigenschap die wellicht z'n leven heeft gered want ook toen hij naar Dachau werd overgebracht wist hij zich in een uitzonderingspositie te manoevreren. Eerst werd hij geplaatst in een porseleinfabriek om herdertjes te schilderen, later zou hij te werk worden gesteld in het atelier van nazi-beeldhouwer Thorak, maar daar is het nooit van gekomen.

Een bescheiden maar royaal gedocumenteerde tentoonstelling en een boek uitgegeven door de Stichting Behoud Beeldende Kunsten Groningen geven een beeld van het leven en werk van Van Zweden. Onder invloed van Kirchner, die hij met collega Ploeg schilder Jan Wiegers in Zwitserland op zocht, vervaardigde hij berglandschappen. In 1930, hetzelfde jaar dat hij op uitnodiging van de Proletarische Vrijdenkers samen met Gerard J.M. van het Reve en Joris Ivens naar de Sovjet Unie reisde, portretteerde hij een jongeman met een esperanto ster. In een figuratieve stijl die het midden houdt tussen Max Beckmann en Dick Ket schilderde hij vrouwenfiguren als Loekie met kan en Next CalI (met een reproduktie van Paula Modersohn-Becher op de achtergrond), een doek dat tot het betere werk van de tentoonstelling hoort.

Actief was hij in vele bewegingen, van de Communistische Partij Holland tot de Nederlandse Organisatie van Kunstenaars, opgericht in 1940 om de Duitsers ervan te weerhouden een Cultuurkamer in te stellen. Hij debatteerde met NSB cultuurvoorman Ed. Gerdes, raakte betrokken in het verzet, organiseerde illegaal in zijn huis in Arnhem culturele avonden, zogenaamde Zwarte Avonden, en werd gearresteerd maar niet veroordeeld. Voor Kriegsdauer schilderde hij in gevangenschap naast eerder genoemd werk, ook Duitse officieren (niet te zien op de tentoonstelling).

Na de oorlog maakt hij voornamelijk in opdracht beelden van spelende kinderen, ernstige notabelen, stoere burgers in verzet, magere voetballers en korfbalsters aan de bal, en tekende en aquarelleerde hij thuis met tekenklasjes of op de Arnhemse kunstacademie. We zien hem op een foto vol overgave naar model tekenen samen met Peter van Straaten en Klaas Gubbels. Johan Hendrik van Zweden zou de geschiedenis in kunnen gaan als de Canova van de kinderkopjes.

Want wat je van Van Zweden nog het meest bijblijft zijn, behalve zijn merkwaardige levens-loop, de talloze kinderkopjes die hij in de jaren vijftig heeft gemaakt. Bram de Zwaan als kleutertje, Knaapje, Sonja en Pascal. Van Zwedens artistieke hoogtepunt viel samen met de naoorlogse geboortegolf. Met het tonen van deze beeldjes zal het Arnhems museum ongetwijfeld veel mensen een groot plezier doen.

Loekie met kan en ‘Next Call’ 1930-'35