Jaap van Zweden ging op 9-jarige leeftijd naar het conservatorium om viool te studeren, op zijn 16de won hij het Oscar Back Concours en op zijn 19de werd hij concertmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest in Amsterdam. Daarnaast maakte hij carrière als solist. Een paar jaar geleden durfde Van Zweden het aan om aan een tweede loopbaan te beginnen. Als dirigent.

Hij is nu chef-dirigent van het Orkest van het Oosten en werkt als gastdirigent in binnen- en buitenland. Voorlopig hoogtepunt: het Vondelparkconcert in Amsterdam met Jaap van Zweden als dirigent van zijn Concertgebouworkest.

"Zeg jij maar waar we zullen gaan zitten." De keuze gaat tussen twee oosters getinte zithoeken in even zoveel salons, een eetkamer met een hoog viersterrengehalte of de ruime woonkeuken met veel hout en planten. Die wordt het, maar pas nadat Jaap van Zweden met gepaste trots de rest van het huis heeft laten zien. "Nu kan het nog, want we gaan binnenkort verhuizen, naar een plek in Het Gooi van waaruit de verbindingen beter zijn dan hier Ik reis nu eenmaal veel."

ls het volgende huis ook zo fraai?

"Ik denk dat het een goede keus is. Maar los daarvan: het is leuk om iets om je heen te hebben. Als je er maar niet aan hecht. Waar je ook zit in het leven, je bent altijd met jezelf Of je nu in een paleis bivakkeert, of in een kamer van twee bij twee, hoe je je voelt blijft hetzelfde. Vroeger woonde ik met m'n vader, moeder en zusje op een tweekamerwoning in Amsterdam-West. Heel gewoontjes, maar we hadden het superfijn. Waar het om gaat, is om de harmonie en die heeft niets methet huis of met je omgeving te maken. Dat is iets wat van binnen zit. Zeker de laatste jaren besef ik dat meer en meer. Wellicht ook doordat ik evenwichtiger ben geworden. Ik doe dat wat ik wil. En dat is natuurlijk fantastisch. Uiteraard maakte ik als concertmeerster ook prachtige concerten mee, maar op een gegeven moment zat ik vast, ik kon niet doen wat ik denk dat ik in me heb, wat ik voelde dat ik in me heb. Dan is het drie keer slikken en: gáán, dóen. Per slot van rekening ben ik niet in dit leven gekomen om voor een pensioen te werken. Een belangrijk punt daarbij was, dat het Orkest van het Oosten me echt graag wilde hebben. Dat stimuleert je om dan toch maar tegen het orkest waar je 17 jaar lang bij hebt gezeten, te zeggen dat je weggaat. Met trillende knieën, dat wel."

Wist je dat je genoeg talent hebt om die ommezwaai te maken?

"Het is niet zozeer dat ik wist dat ik het zou kunnen, als wel het idee dat ik wilde dat ik het zou kunnen. Hoewel praten nooit één van mijn sterkste kanten is geweest, heb ik het wel met een aantal wijze mensen om me heen besproken. En omdat ik niet vanuit de stoel wilde gaan dirigeren, ben ik intensief les gaan nemen. Er lopen naar mijn idee al genoeg mensen rond die af en toe dirigeren en daardoor niet serieus met het vak bezig zijn. Die denken: wij zijn musici en kunnen best ook af en toe een beetje slaan. Dat is gewoon niet het geval. Ik ben niet iemand die vóór een orkest staat, ik sta erin. Dat betekent dat je dirigeert vanuit respect voor de musici, respect voor de componist. Als je weet wat je wilt horen en je kunt dat uitleggen, ben je al een heel eind. Verder is het vooral een kwestie van oogcontact."

En dan straks het Vondelparkconcert...

"Ik kan niet ontkennen dat het bijzonder is, maar voor mezelf wil ik er die druk niet op leggen. Tegen elk orkest waar ik kom, zeg ik: Vergeet wat ik met die viool heb gedaan en beoordeel me uitsluitend op het dirigeren, nergens anders op. Tegen het Concertgebouworkest hoef ik dat niet eens te zeggen, want daar wordt iedere gastdirigent sowieso genadeloos getest. Niet meer en niet minder. En dat zullen ze mij ook doen. Ik heb daar grote dirigenten voorbij zien schuiven tegen wie keihard nee werd gezegd. Het is een uiterst kritisch gezelschap, bestaande uit grote talenten. Pas als je echt iets te melden hebt, krijg je ze op één lijn."

Je hebt een vast contract bij het Orkest van het Oosten, je dirigeert het Brabants Orkest, het Gelders Orkest, het Radio Philharmonisch Orkest. En daarnaast is er ook nog eens het buitenland: Londen, Berlijn, New York...

"Ik moet zeggen dat er momenten zijn dat ik zelf schrik van wat ik allemaal doe. Maar aan de andere kant, wat kan er gebeuren als je open en met een eerlijk hart op de bok staat? Natuurlijk bestaat er de kans dat men je niet voor een tweede keer zal vragen. Dat is jammer, maar je gaat er niet dood aan. Die vorm van zekerheid is nu sterker dan toen ik concertmeester werd. Ik weet zeker dat er tot op de laatste dag mensen zijn geweest die dachten: Wat doet dat mannetje hier? Daar moet je je van bewust zijn, want als je dat gaat verdringen, word je schuw. Ik weet dat uit ervaring. Er zijn echt hele periodes geweest dat ik zeer schuw was. En alleen. Nou vind ik alleenzijn niet zo erg. Er is een groot verschil tussen alleenzijn en eenzaam. Ik denk dat je eenzaam wordt als je je alleenzijn niet accepteert. Op het moment dat je het oké vindt om alleen te zijn, is dat prima. Daar komt bij dat ik niet echt het gevoel ken om ergens bij te willen horen. Dat zit niet in me, over de hele linie niet. Dat 'zo hoor ik me te kleden, zo hoor ik te wonen, in zo'n auto hoor ik te rijden' past niet bij me."

Ogenschijnlijk gaat het je allemaal gemakkelijk af

"Dat ik iets doe waar anderen van dromen om te gaan doen, is waar. Maar ik doe dat lang niet altijd zomaar. Toen ik bijvoorbeeld in Berlijn voor de eerste keer in een uitverkochte Philharmonie met zo'n drieënhalfduizend mensen de Berliner Symphoniker dirigeerde, heb ik het hele concert door staan te shaken. Maar toch: dat is niet zozeer een vorm van lijden als wel een vorm van iets overwinnen. Het gekke is dat ik al terugkijkend me meer en meer realiseer dat ik als kind eigenlijk al een soort leidersfiguur was. Dat dirigenteske zit in mijn bloed. Zo vond ik het enig om op school dingen te organiseren, zoals met z'n allen naar de film gaan. En dat ik het was die bij het voetballen de teams formeerde, was een vanzelfsprekendheid. Tenminste, dat hoor ik van de jongens van vroeger die ik nog vrij regelmatig zie. Er zijn een paar dingen waar ik heel trouw aan ben, gewoon even Amsterdam opsnuiven."

Ben je beschouwelijker geworden?

"Doordat ik me er opener voor opstel, komen dingen die diep zitten, meer naar boven borrelen. Mijn ouders spelen daarbij een belangrijke rol. Dat emotionele heb ik van mijn moeder. Gevoelens gooide ze er patsboem uit, heel spontaan. Helaas is ze vier jaar geleden overleden en heeft ze me alleen bij try-outs als dirigent meegemaakt. Ze kon het absoluut niet plaatsen, had iets van: wat is dat nou voor raars... Mijn vader heeft dat ook gehad, maar zegt nu: Ik ben verbaasd dat het gaat zoals het gaat. Als ik dirigeer, neem ik een heleboel van vroeger mee dat podium op, maar wat ik niet meeneem is de angst. Met angst wordt men gedrild in dit vak. Ook ik ben daar slachtoffer van geweest. Je was bang voor je ouders, bang voor je lerares, bang voor de pedagogen op het conservatorium: stel dat het niet goed gaat... En als je wel degelijk echt goed speelde, was het toch altijd: 'Er zaten goede dingen in, maar..."

Het is bekend dat veel kinderen met talent onbewust denken: Ze houden alleen maar van me als ik presteer. Dat kan heel zware gevolgen hebben voor de manier waarop ze zich later in het leven opstellen.

"Ik heb die angst ook gehad. Die goedkeuring van de ouders is ontzettend belangrijk. Soms zou je het wel van de daken willen schreeuwen: Vader en moeder, houden jullie echt van mij, onverschillig wat ik doe en ook wanneer ik in de goot lig? Dat is wat een kind wil weten. Je hunkert naar iemand die je accepteert in je volle totaliteit. Ik heb daar veel over gesproken met iemand die daar erg knap in is, wiens beroep het is, maar godzijdank ook met mijn vader. En dat is super."

Werkt dat door naar je eigen kinderen?

"Als je kunt zeggen: dit en dat is er met mij gebeurd, dit is er fout gegaan, dan is de kaas groot dat je zelf doorschiet naar het andere uiterste. Mijn kinderen hoefden niet eens te leren. Ik zei: jongens, Mooi maar aan, geniet van het leven, want dat heb ik zo gemist.' Je moet zorgen dat dat weer in evenwicht komt, maar op zichzelf is het wel begrijpelijk dat je je zo opstelt als je zo strak en volgens een bepaald schema bent opgevoed. Ik móest het Oscar Back Concours winnen toen ik 16 was waarna ik mijn studie afrondde aan de befaamde Juilliard School of Music in New York, Een onmenselijk programma, die druk... Ook daar heb ik met mijn vader over gepraat. Open en in harmonie. Trouwens, als iemand weet dat het waar is, bezeer je hem niet. En hoeveel staat daar niet tegenover? Een man die jaar in jaar uit zijn weekeinden heeft opgeofferd om met mij te studeren. Petje af"

Je carrière begon al heel vroeg, je was vaak de jongste.

"ja, maar een echt wonderkind was ik niet. Wel een kind dat al heel jong connecties met muziek had. En dan ben je naar mijn mening goed af. Als je als kind van 7 met tranen in je ogen naar iets kunt luisteren, dan ben je zeer bevoorrecht. Dan is het niet zo heel erg dat je niet met je vriendjes op straat kunt voetballen. Je kunt niet alles hebben. Ik had het ook, maar het werd op een gegeven moment minder en minder. Maar het is waar: als kind had ik het liefst voetballer willen worden. Dat was mijn jongensdroom. Daarom vind ik het extra leuk dat onze zoon Daniël een absolute wereldvoetballer is. Alsof er een klein draadje van mij naar hem doorloopt. Net zoals mijn vader ook ergens dat draadje had: hij was pianist, had daar graag een persoonlijkheid in willen worden, maar had de ingrediënten niet, durfde niet. En bij mij kwam dat er wél uit."

Verwacht je dat dat draadje nog verder doorloopt?

"Ik heb wel het idee dat onze kinderen muzikaal zijn en de jongste, Alexander van 3, zie ik nog wel eens een instrument oppakken, maar verder... Ik ben al lang blij als ze passief van klassieke muziek leren genieten, want vooralsnog vinden ze het maar niks. Mijn vrouw Aaltje en ik hebben een grote verscheidenheid. De oudste, Anne-Sophie van 13, is een heel slim meisje, een heerlijke flapuit. Dan komt dus Daniël van 10 en daarna hebben we Benjamin gekregen. Benjamin is een heel speciaal kind, hij is autistisch. Er werd ons gezegd dat hij nooit zou kunnen lopen, nooit zou kunnen praten. Welnu, hij is nu 7 en een heel mooi, normaal jongetje dat gewoon naar school gaat. Dat hebben we allemaal bereikt, beter gezegd: dat heeft Aaltje bereikt, dankzij de methode van Kaufman, een Amerikaanse arts die zelf een autistisch kind heeft. Er is heel hard met Benjamin gewerkt. En dat gebeurt nog. Als je hoort dat iemand een autistisch kind heeft, zeg je bijna automatisch wat jammer. Dat hadden wij ook. Maar zo'n kind kan een hele ontdekkingsreis inluiden. Alles wat ik zelf aan autisme, oogkleppen of teruggetrokken gedrag in me had, moest weg. Het is Benjamin geweest die me over een bepaalde streep heeft kunnen trekken."

Jaap van Zweden vertrekt bij Concertgebouw AMSTERDAM, 21 MEI 1996. Jaap van Zweden (35) neemt in het volgende seizoen ontslag als concertmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest. De 35 jarige violist Van Zweden, die deze functie nu zestien jaar vervult, gaat zich naast solo-optredens, nog meer toeleggen op het dirigeren, waaraan hij sinds ruim een jaar al veel tijd besteedt. Hij is benoemd tot chef-dirigent van het Orkest van het Oosten en wordt voor een periode van vierjaar gastdirigent van het Brabants Orkest. Verder heeft hij verbintenissen met orkesten in Argentinië en Duitsland en is hij in onderhandeling over de positie van chef-dirigent bijeen nog niet nader genoemd buitenlands orkest.

De destijds ruim 20 jarige Van Zweden trad in 1980 onder Haitink aan als opvolger van Herman Krebbers, die niet meer kon spelen toen hij na aan een val uit een boot aan zijn rechterarm uit het water was getrokken. Van Zwedens collegaconcenmeester Viktor Liberman, die in 1985 Theo Olof opvolgde, gaat dezer dagen met pensioen, al zal hij tot het eind van het jaar nog incidenteel blijven optreden. Op de plaats van Liberman, die gastdirigent wordt bij het Noordelijk Filharmonisch Orkest, is nog geen opvolger benoemd.

Volgens Van Zweden heeft zijn vertrek niets te maken met het ontslag dat Jan Zekveld onlangs nam als artistiek directeur van het orkest. Ook de verstandhouding met chef-dirigent Riccardo Chailly noemde hij gisteren uitstekend.