Opleiding: HBS A; algemene economie VUA (1975). Loopbaan: medewerker bureau Economische Aangelegenheden, afdeling Begrotingsvoorbereiding. ministerie van Financiën (1975-1977); hoofd bureau Economische Aangelegenheden (1977-1978); hoofd afdeling Begrotingsvoorbereiding (1978-1980 en 1981 - 1983); hoofd Centraal Secretariaat Heroverweging (1980); plaatsvervangend directeur Begrotingszaken (1981 - 1983); plaatsvervangend directeur Algemene Economische Politiek, ministerie van Economische Zaken (1983-1985); directeur (1985-1988); onderdirecteur Centraal Planbureau (1988); directeur (1989-1994); als zodanig tevens onder andere kroonlid van de Sociaal Economische Raad en adviserend lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid; bijzonder hoogleraar VUA (1990-1994); minister van Financiën (sedert 1994). Lid VVD. Minister van Financiën in de kabinetten Kok, Paars 1 en 2. Hij leed als lijsttrekker voor de VVD een verkiezingsnederlaag. Werd fractievoorzitter tijdens het kabinet Balkenende.

ZALM G. Schaduwpremier

Hij begon als idealist bij de PvdA, maar switchte naar de VVD. Nu regeren die partijen samen, en is minister Gerrit Zalm van Finandën het cement van de coalitie. Een politiek portret van de stille kracht achter de Miljoenen nota. Het grootste geheim van Zalm schuilt in zijn 'uitgaven-kader': de uitgaven van het kabinet en van elk afzonderlijk ministerie zijn gebonden aan een van tevoren vastgesteld plafond. Tussentijdse bijstellingen door mee- of tegenvallers zijn er niet meer bij. Persé wilde de kersverse minister van Financiën die systematiek ingevoerd hebben, ondanks grote scepsis bij zijn ambtenaren. "Ze geloofden niet dat het zou werken. Ik geloofde het wèl. Ik heb zoveel jaren gedoe gezien en me er mateloos aan geërgerd. Het moest! Ik heb het tussen 22 en 31 augustus 1994 in de Miljoenennota geschreven. Collega's van Zalm in het kabinet roemen de nieuwe begrotingssystematiek. Het is een enorme verdienste voor het land, vinden ze. Doordat er maar één keer per jaar over de begroting wordt onderhandeld en er dus minder oorlog gevoerd wordt tussen de ministers, blijft er veel meer tijd over voor de eigenlijke taak: regeren.

"Hij is hard, maar niet onwrikbaar," zegt PvdA minister Jo Ritzen (Onderwijs). "Hij vindt het niet gewenst om alleen maar nee te zeggen. Uiteindelijk wil hij een oplossing. Hij heeft een grote hekel aan conflicten. Je moet in de onderhandelingen wel zorgen dat je je dossiers van haver tot gort kent, want hij gebruikt de informatie die hij heeft selectief."

VVD minister Jozias van Aartsen (Landbouw) is door Zalms harde opstelling op de rand van aftreden gebracht. Hij vroeg extra geld om de veehouderij, die met een streng mestbeleid werd geconfronteerd, warm te saneren. "Gerrit was kritisch. Hij vond het niet nodig de boeren te steunen, omdat ze de maatregelen allang hadden kunnen zien aankomen. Hij zei: Mijn vader was kolenboer en die is ook koud gesaneerd. Dat was niet alleen een grap, hij bedoelde het ook serieus." Opmerkelijk is dat Zalm in oktober '94 ten overstaan van een zaal vol protesterende boeren juist de koude sanering van zijn vader als voorbeeld stelde van hoe het niet moet. Van Aartsen: "Pas toen het Gerrit duidelijk werd dat mijn wensen van vitaal politiek belang waren, heeft hij royaal meegewerkt. Het was voor mij een kwestie van politiek overleven. Ik vond dat je als overheid een sociaal gezicht moet tonen. Als ik de middelen niet had gekregen, had ik diep moeten nadenken over wat ik zou doen. Gerrit voelde dat wel aan."

Dit jaar opende Zalm de begrotingsonderhandelingen met een lijst bezuinigingsvoorstellen van twee miljard gulden, wetende dat hij bij één miljard wilde uitkomen. Het was bedoeld als tegenwicht voor de vier miljard aan claims die waren ingediend. "Ze schrokken zich allemaal wild! Gevolg is dat iedereen gematigder met z'n claim omging. Het is een ritueel. De ministers kunnen zo ook aan hun achterban laten zien wat ze hebben binnengehaald. Roepen ze: Kijk, Zalm wil me dit aandoen. Wat natuurlijk niet zo is."

Hij is sociaal. Zalm laat zijn ministerschap vôôr zijn politieke kleur gaan. "Hij doet niet aan een-tweetjes. Ook niet met partijgenoten. Je kunt niet tijdens het bewindsliedenoverleg van de 'VVD even iets met hem regelen. Hij heeft niks in de mouw en verwacht ook van zijn collega's dat ze hem geen kunstjes flikken."

De minister van Financiën is dol op spelletjes. Computerspelletjes (Doom II is z'n favoriet) en vooral flipperen. Op zijn kamer hangt een pentekening van Zalm als ongekroonde flipperkoning. Hij mag graag een beetje jennen en is niet gegriefd als hij af en toe wordt teruggepest. Toen hij in 1994 voor zijn ministerschap het Centraal Plan Bureau verliet, kreeg hij bijvoorbeeld een neplintje opgespeld. Een lintje, dat had hij nou altijd al gewild. En eerder werd hem al eens een speelgoedautootje cadeau gedaan, omdat hij al jaren droomde van een auto met chauffeur. Niet uit protserigheid, maar meer als speeltje. "Nu hij er een heeft, komt hij er regelmatig mee langs als hij in de buurt is. Even kijken wat ik heb," zegt Sjirk, een van Zaims broers en marktkoopman in schoenen. "Met die twee jongens, zijn chauffeurs, kan ik het goed vinden. Ze komen altijd even een praatje maken. Ik denk trouwens dat Gerrit eerder in mijn schoenen wil staan dan ik in de Zijne. Hij praat altijd over mijn handel. En ik gebruik zijn naam weer. Dat vinden de mensen hier op de markt leuk. Met Prinsjes-dag bijvoorbeeld. Zeg ik: hij pakt zijn koffer uit, wij de onze." "We zijn apetrots op hem," vertelt Jaap, leraar economie, de oudste van Zalms vier broers. "We zijn van gewone komaf, houden niet van flauwekul. Of we hem echt zo gepest hebben als hij altijd vertelt? Ja, maar het was geen systematisch getreiter, hoor. Gerrit was vroeger een klein driftkikkertje. Als hij dan in zijn kinderstoel zat te zeuren, vonden wij dat storend. We probeerden hem altijd op te fokken. Zo gaat dat onder broers. En nu zegt hij dat hij daar veel aan gehad heeft." Zalm komt uit een, zoals hij het zelf noemt, apolitiek gezin. "Ik geloof dat mijn ouders CHU stemden, maar ik weet het niet zeker." Het gezin Zalm was actief in de Hersteld Apostolische Zendingkerk, die Zalm plotseling, op zijn achttiende, vaarwel zei. "Er waren in die kerk verwikkelingen die ongeloof wekten, schisma's door nieuwe voorgangers. Ik heb ermee gebroken en in mijn gevoel brak ik ook met het geloof." Broer Sjirk: "Dat geloof is in één keer overgegaan. Zo is Gerrit. Hij zet de knop om, dat zit in zijn karakter." Broer Jaap: "Er was begrip vanuit de familie. Het is nooit een probleem geworden, al wordt er nog regelmatig over gesproken. We zijn zo opgevoed dat we alle vijf onze eigen richting konden bepalen. Ik had als oudste alleen het gevoel dat ik naar de HBS moest. Gerrit is me gevolgd." Op die HBS zat Zalm van 1964 tot 1969. Hij volgde er de A-stroom economie gecombineerd met talen - en raakte politiek geïnteresseerd. Actief werd hij pas toen hij ging studeren, economie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. "Hoe ik dan bij de PvdA terechtkwam? Tja, je leest wat, je doet wat en ze vragen of je lid wilt worden. Het was na mijn kandidaats, toen ik weer in Enkhuizen ben gaan wonen. Ik was spoorstudent en getrouwd. Op mijn negentiende." Het huwelijk zou acht jaar standhouden. Later zou Zalm hertrouwen. Broer Jaap: "Op verjaardagen gingen we altijd fel tekeer, hadden we stevige discussies. Hij had altijd bevlogen verhalen. Vooral in zijn linkse studententijd bedacht hij allerlei snode plannen voor de ontwikkelingshulp. Het is een echte idealist. Maar je weet hoe het gaat: naarmate je meer verantwoordelijkheden krijgt en meer gaat verdienen, word je vanzelf pragmatischer, rechtser. Toen Gerrit in '94 gevraagd werd als minister, wist ik niet eens dat hij inmiddels van de VVD was. Ik had het kunnen weten, want hij kwam steeds meer over de vloer in pak, wit overhemd en stropdas. Zijn idealen heeft hij niet van zich afgeworpen, hij koestert ze als zoete jeugdherinnèring." Begin jaren zeventig zat Jan Koehoorn in het afdelingsbestuur van de PvdA in Enkhuizen, waar Zalm voorzitter was. "Hij was echt heel erg links. Zalm was stimulerend, actief, discussieerde graag en over van alles. Portugal werd wegens Angola ook door Enkhuizen geboycot!" In die tijd werd Zalm zelfs opgepakt door de politie, omdat hij illegaal posters had geplakt met de tekst Koop niet bij Albert Heijn. "Gerrit kon manipuleren in de goede zin van het woord," zegt Koehoorn. "Mensen voor zich winnen. Het ging ook wel eens mis. Hij heeft eens via een soort paleis-revolutie een raadslid proberen te wippen. Dat liep helemaal uit de hand. Daar zat hij echt mee. Ging hij triest in een hoekje zitten. Maar verder deed hij het uitstekend als voorzitter. Het ging in die dagen ook heel goed met de afdeling, herinner ik me. We waren echt de angry young men. En Gerrit stak helemaal met kop en schouders boven het maaiveld uit. Sprak over dingen als de Club van Rome, machtig interessant. Daar had niemand in Enkhuizen natuurlijk ooit van gehoord. Hij heeft eens helemaal in zijn eentje de actie Dekens voor Angola opgezet. Dat regelde hij dan helemaal zelf, hield met alles rekening. Tot en met de lastige vragen (Het is toch helemaal niet koud in Angola?) die mensen wel eens zouden kunnen gaan stellen. Op een dag hield Marcus Bakker, dè Marcus Bakker, een spreekbeurt in Enkhuizen. Ben ik samen met Gerrit heen gegaan. Het was vol volk dat roder dan rood was en iedereen hing aan Bakkers lippen. Maar er was één klein mannetje dat telkens opstond om kritische vragen te stellen. Dat was Gerrit. Bij de uitgang zijn we nog bijna gemolesteerd door het CPN-volk."

Waarom koos Zalm niet, zoals veel leeftijdgenoten, voor CPN of PSP? "Die vond ik te radicaal. De PvdA sprak me het meeste aan. Dat kwam door het idealistische, wereldverbeterende en achteraf gezien té grote geloof in wat de overheid voor de mens kan doen. Dat geloof is niet weg. Ik ben een fan van werken bij de overheid, ik vind het jammer dat het in diskrediet is geraakt en als stoffig wordt afgeschilderd." Zalms carrière begon in 1975 op het ministerie van Financiën. Al snel werd hij hoofd van de afdeling Begrotingsvoorbereiding en in 1981 werd hij benoemd tot plaatsvervangend directeur Begrotingszaken. In '83 stapte hij over naar Economische Zaken om er binnen anderhalfjaar directeur Algemene Economische Politiek (AEP) te worden, dè kweekvijver voor topfuncties. Meteen al op Financiën begon Zalm zijn geloof in de PvdA te verliezen. Dat lag niet aan zijn minister, Wim Duisenberg, die hij bewonderde om diens realistische economische opvattingen, maar meer aan de toenmalige partijleider, Joop den Uyl. Zalm erkent dat ook zijn werkomgeving hem rechtser maakte. "In een sloppenwijk is de kans op afdwalen van de PvdA kleiner dan op Financiën." Toch zaten en zitten op Financiën opvallend veel PvdA'ers in de top. "Klopt," zegt Zalm. "Ik zeg wel eens.' Geef eens een PvdA-advies. En dan kômt er toch een reactionair verhaal!" Maar zij zijn niet van partij veranderd. "Er is ook zoiets als een cultuurgevoel waarom mensen lid blijven van een partij. Als je de topambtenaren een lijstje met politieke vragen zou laten beantwoorden, vallen ze door de mand." Waarom verliet hij de PvdA? "Ik heb zelf altijd gevonden dat het partijprogram essentieel is. Uit een soort hondentrouw lid blijven vind ik gek. Ik was het niet eens met het program. Begin jaren tachtig vond ik het te bont worden. De concrete aanleiding was dat ik Den Uyl op de radio hoorde en me wild zat te ergeren. Ik kon me toch niet zo aan de partijleider ergeren en toch lid blijven? Toen heb ik de partij maar een briefje geschreven. Een reactie heb ik niet gekregen. Nee joh, ik was toen helemaal niets. Een ambtenaar die opzegde." Heeft hij, gezien de PvdA van nu, niet wat te vroeg opgezegd? "Ik zou er niet bij horen. Het program spreekt me minder aan dan dat van de 'VVD. Bovendien is erbij de PvdA een enorme traditie van messentrekkerij en afgunst. Wim Kok en Felix Rottenberg hebben me al vriendelijk uitgenodigd. Maar ik kan niet blijven veranderen." In 1986 meldde hij zich aan bij de VVD, volgens de gegevens van het partijbureau in week 23, begin juni. Dat was vlak na de verkiezingsnederlaag van Ed Nijpels, in de periode dus dat toenmalig fractielid Frits Bolkestein zijn beruchte coup beraamde. Zalm vond het een mooi gebaar de partij daadwerkelijk te steunen op een moment dat zij op verlies stond. "Die solidariteitsgevoelens zijn me in de PvdA wel bijgebracht." Hoe het precies ging, weet hij niet meer. "Ik kreeg het verkiezingsprogramma in de bus en dacht: goh, er staat niets in waar ik het niet mee eens ben. Er zal wel zo'n bon bij hebben gezeten en die heb ik waarschijnlijk ingestuurd. "In mijn eetclubje, waarin veel PvdA'ers zaten, was ik de eerste VVD'er. Ik kreeg de wind van voren. Inmiddels zijn er in die club meer bekeringen. Tegen de anderen zeg ik: 'Als je dan geen VVD wilt stemmen, stem dan op Gerrit. Zoals je elke borrel te veel, vanwege de accijns, voor mij drinkt." Twee jaar later kwam Zalm als onderdirecteur binnen bij het CPB, waar hij met enig wantrouwen werd begroet. Zalm kwam immers van AEP op Economische Zaken en de verhouding tussen de beleidsambtenaren van die club en de onafhankelijke wetenschappers van het CPB is altijd wat gespannen. "Gelukkig stelde Zalm zich direct onafhankelijk op en binnen een jaar had hij iedereen voor zich gewonnen," zegt CPB directeur Henk Don. "Hij is vrolijk, enthousiasmerend, slim, daagt mensen uit, legt de lat steeds net iets hoger." Als geen ander was Zalm als directeur in staat de positie van het CPB (de berekeningen werden door de regering lange tijd als heilig beschouwd) te relativeren. De CPB-modellen zijn niet zo nauwkeurig en dus vond hij discussie over een kwart procent meer of minder groei maar onzin. "Eigenlijk is dat wel prettig voor ons," zegt Don. "Als minister kan hij ons werk precies op zijn waarde schatten." De volgende carrièrewending, het ministerschap, overkwam Zalm. In april '94, enkele maanden voor zijn benoeming, zei hij nog tegen Vrij Nederland dat hij geen enkele behoefte voelde om de politiek in te gaan. "Ik moet er niet aan denken. Daar heb ik te veel ellende van gezien!"

"Dat ik er geen zin in had," zegt Zalm nu, "sloeg met name op het gebrek aan loyaliteit in de politiek. In die tijd speelde de affaire rond Brinkman. Je gaat de politiek in en ze laten je vallen. Ik besloot uiteindelijk toch het risico te lopen. Het paarse regeerakkoord gaf de doorslag." Oud en nieuw ontmoeten elkaar in het paarse kabinet: VVD en PvdA regeren samen, en Zalm is erbij. Hoe is dat? "Leuk, maar ik zit er wel voor de VVD en niet voor de PvdA." De vraag is waaruit dat blijkt. Zalm heeft zijn politieke opvattingen tot dusver zoveel mogelijk binnenskamers gehouden, om zijn collega's niet voor het hoofd te stoten. Maar eens moet hij kleur bekennen, dus waarom niet nu. Als CPB-directeur was hij altijd tegen het algemeen verbindend verklaren van CAO's. En nu? "In het regeerakkoord staat iets anders dan mijn voorkeuropvatting. Ik ben tegen algemeen verbindend verklaren. Maar ik voer het regeerakkoord loyaal uit." Het basisinkomen, ooit onderdeel van zijn favoriete CPB-scenario? "Ik ben vaak in de hoek gezet als een pleitbezorger van het basisinkomen, maar in werkelijkheid ben ik heel genuanceerd. Ik ben er alleen voor als het volume van de sociale uitkeringen onbeheersbaar is geworden en je geen onderscheid meer kunt maken tussen wie wel en wie geen uitkering zou moeten krijgen. Op dat moment werkt een basisinkomen beter. Maar op dit moment zou ik er niet voor pleiten, want het gaat met de sociale zekerheid de goede kant op." Een financieringstekort onder de nul procent, een overschot dus: dat moet een droom zijn voor een minister van Financiën? "Een financieringsoverschot als doel zie ik niet zo. Een tekort van nul tot één procent zou een goed getal zijn, dan weet je dat de schuld - als je de inflatie verdisconteert - omlaaggaat. Maar over dat getal heb ik nog geen uitgesproken opvatting. Ik vind dat je daarover in een regeerakkoord afspraken moet maken, maar ik wil het nu niet vastpinnen op één getal. Er moet een plafond zijn, maar je moet ook kunnen fluctueren met de conjunctuur." De hoogte van de staats schuld? "Mijn wens is dat die onder de zestig procent van het Bruto Binnenlands Product komt, zo snel mogelijk.

De bevlogen idealist Zalm is pragmaticus geworden, maar zijn solidariteitsgevoel bestaat nog.