Vermoedelijk week hij ca 546 v. Chr. voor de invallen der Perzen uit en vestigde zich na langdurige zwerftochten in Elea (Zuid-Italië). Hij was de eerste Griek, die zich voor filosofische uiteenzettingen van de dichtvorm be­diende; van zijn gedichten zijn slechts fragmenten over. Zijn belangrijkste werk was een leerdicht Over de natuur; ook schreef hij historische epen over de stichting van Colophon en de kolonisatie van Elea, en voorts elegieën, en hekeldichten, Silloi gehe­ten; zelf droeg hij zijn gedichten als rhapsode voor.

Xenophanes was een originele geest, die op vele traditionele op­vattingen der Grieken kritiek uitoefende; zo kantte hij zich in een bewaard gebleven elegie tegen de overdreven verheerlijking van de kampioenen bij atletische wedstrijden; vooral bestreed hij de anthropomorphe en polytheïstische voorstellingen en de vaak onstichtelijke mythologische verhalen aangaande de goden; hij er­kende slechts één god, die zomin in gestalte als in denkvermogen aan de mensen gelijk is doch eeuwig, gelijkvormig, onbeweeglijk en één en al waarneming en geslachte is. Door deze leerstellingen gaf hij de stoot tot het ontstaan van de Eleatische wijsgerige school.

Als natuurfilosoof beschreef hij de wereld als het product van de eeuwige strijd tussen de zee en de aarde, waarbij periodiek het ene element het andere overheerst; ten bewijze hiervan wees hij op de aanwezigheid van fossielen van zeedieren, waar nu land is: de eerste juist geïnterpreteerde waar­neming op het gebied der geologie.

PROF. DR W.J.W. KOSTER

Bibl.: Fragmenten van X' gedichten bij Diehl, Anthologia lyrica graeca, fasc. t, 3de dr. (1949), en (aangevuld m. d. indirecte gegevens voor zijn leer) bij Diels-Kranz, Fragm. d. Vorsokratiker,I (6de dr. 1951).

LITT,: H. Diels, Über X., in: Archiv für die Geschichte der Philosophie, X (1897); M. Levi, Senofane e la sua filosofia (Torino1904); K. Prarchier, Zu X., in: Philologus LXIV (1905) H. Mavrokordatos, Der Monotheismus des X., diss Leipzig (1910; C Calogero, Studi sull'eleatismo (Roma 1932) A. Lumpe, Die Philosophie des X. von Kolophon (1952); Werner Jaeger, Theology of the Early Greek Philosophers (1953)