Ontving na een leertijd bij zijn vader Albert Xavery zijn verdere opleiding in Italië. Hij ont­wikkelde zich tot een virtuoos beeldhouwer wiens werk dikwijls ook grote gevoeligheid verraadt. Na zijn verblijf in Italië vestigde hij zich te 's-Graven­hage waar hij tal van uiteenlopende opdrachten uitvoerde, die blijk geven van zijn veelzijdigheid.

Te noemen zijn o.a. de eikenhouten kansel (1729) in de Oud-Katholieke kerk, met de gesticulerende figuur van de H. Augustinus, de decoratieve figuren op de daklijst van de 18de eeuwse vleugel van het Haagse stadhuis (1733), allegorische ge­stalten in marmer in een groot hoogreliëf onder het orgel van de St. Bavokerk te Haarlem, de borstbeelden van de latere stadhouder Willem IV en diens gemalin Anna van Hannover (Den Haag, Mauritshuis), voorts allerlei werk op klein formaat (o.a. Den Haag, Gemeentemuseum) en een grote serie.

Het linker exemplaar, in terracotta, is het ontwerp, eigenlijk de schets, voor het rechts in marmer uitge­voerde beeld. Het ontwerp is oorspronkelijk in klei ge­boetseerd, vervolgens gebakken en daarna om de hoogrode steenkleur wat te verzwakken, bestreken met een soort verf. Direct valt ons op hoeveel aantrekkelijker en charmanter de in marmer gehouwen uitvoering is. De kunstenaar heeft bij het portretteren van de Prins van Oranje, de latere stadhouder Willem IV, kennelijk lering getrokken uit de gebreken die zijn ontwerp vertoont. De wat stijve houding van de links afgebeelde terracotta buste is door een sterkere draaiing van het hoofd en een vriendelijker uitdrukking van de mond in het rechter beeld wat men­selijker geworden. Door een minder gedrongen houding heeft het marmeren portret, dat bovendien 8 cm hoger is, een voornamer en aristocratischer voorkomen gekre­gen. De starre blik in de ogen is verzacht door het weglaten van de donkere gaatjes in de pupillen, terwijl het optrekken van de onderste oogleden en de onderling ge­varieerde stand van deze een diversiteit van de oogop­slag, een grotere bewegelijkheid en daardoor ook een ster­kere en menselijkere expressie ten gevolge heeft. Daarbij moeten we wel bedenken dat de sculptuur in het alge­meen nooit zo diep doordringt in het karakter van de geportretteerde als de schilderkunst, omdat het wisselen­de licht de gelaatstrekken verandert en het intiemste, namelijk het eigen leven van de ogen, in de plastiek bijna niet is weer te geven. De tegenstelling die we in het geboetseerde exemplaar opmerken tussen de wat strakke kop en de weelderig gedrapeerde kleding heeft Xavery ook in het marmeren exemplaar niet tot een eenheid weten te brengen. Het uiteindelijk uitgevoerde marmeren horstbeeld blijft daar­door ondanks de in de kleding nagestreefde Franse allure en de niet te miskennen charme, iets benepens en provinciaals behouden.

Voor zover we kunnen zien is de Prins gekleed in een fijn geplooid hemd met een kanten jahot, waarover hij een metalen kuras draagt. Over de linker schouder is een met hermelijn gevoerde mantel geworpen waaronder het zijden lint van de Orde van de Kouseband nog juist zichtbaar is, terwijl het bijbehorende versiersel van de uit de veertiende eeuw daterende Engelse orde op de man­tel is aangebracht. Van de zinspreuk ,,Honi Soit qui mal y pense" is een gedeelte zichtbaar. Op het hoofd draagt de Prins een pruik met krullen over de oren en een staart in de nek die met een strik is samengebonden. De pruik staat enigszins achter op het hoofd, het haar is, zoals in die tijd gebruikelijk, vanaf het voorhoofd teruggekamd om de aanzet van de pruik te verbergen. De Prins is geheel volgens het voorbeeld van zijn grote Franse tijdgenoot, Lodewijk XV gekleed.

Niet alleen in de kleding, maar ook in de architectuur en de beeldende kunsten gaf Frankrijk in de 18e eeuw in de Nederlanden hij het hof, de adel en de welgestelde burgerij de toon aan. Dit en het feit dat bij de Noord-nederlanders nooit een bijzonder grote aanleg voor de beeldhouwkunst te bespeuren is geweest, maakt het be­grijpelijk dat het hof voor zijn opdrachten zijn heil zocht bij zuidelijker kunstenaars.

Een van deze zuiderlingen was de uit Antwerpen af­komstige Vlaming Jan Baptist Xavery, die na een oplei­ding in Italië, in Den Haag hofbeeldhouwer was gewor­den. Talrijke opdrachten heeft Xavery hier te lande uit­gevoerd, zoals grafmonumenten, orgelversieringen en kansels in kerken, voorts marmeren schoorsteenmantels voor adellijke huizen en tuinheelden voor de grote bui­tens. Het is vooral de 18e-eeuwse architectuur in Den Haag geweest die veel aan de versieringskunst van Xavery te danken heeft.

In hoeverre het in 1733 vervaardigde borstbeeld van de toen 22 jaar oude Prins een goede gelijkenis vertoont, valt moeilijk uit te maken, vooral omdat de vele geschil­derde portretten die wij van Willem IV kennen onder­ling tamelijk sterk uiteen lopen. Wel blijkt uit dit por­tret het weinig wilskrachtige en niet zeer knappe, hoewel niet onsympathieke uiterlijk van de toekomstige stadhouder.

Willem Karel Hendrik Friso, Prins van Oranje, was de postuum geboren zoon van de in 1711 verdronken Wil­lem Friso. In 1734 huwde hij met Anna van Hannover, de dochter van de Engelse koning George II, wier borstbeeld, dat u ook in het Mauritshuis in Den Haag kunt aantreffen, eveneens door Xavery werd vervaardigd. Beiden waren zij zeer kunstminnend. Willem breidde het schilderijenkabinet van zijn vader uit met enkele aan­kopen, waaronder de beroemde Stier van Potter. Deze schilderijencollectie werd later opgenomen in de verza­meling van het Mauritshuis.

Door zijn zwakke gezondheid en zijn weifelende optre­den had Willem IV in de politiek een minder gelukkige hand. Toen na de Franse inval Willem door de Oranjegezinde volksbeweging in 1747 tot algemeen stadhouder van alle Nederlandse gewesten werd uitgeroepen was alle hoop op de jonge vorst gevestigd. Door zijn weinig besliste houding en zijn tot compromissen geneigde poli­tiek had hij het echter spoedig bij alle partijen verbruid; hij stierf tenslotte geheel verlaten reeds in 1751.

De aantrekkelijkheid van ons marmeren borstbeeld moet u niet zoeken in een diepgaande ontleding van het karak­ter van de voorgestelde persoon, maar in de bewegelijk­heid van het oppervlak, waarbij de beeldhouwer op een knappe wijze gebruik heeft weten te maken van de steeds wisselende lichtval over het roomkleurige, zacht­glanzende marmer.

Hoewel Xavery er niet geheel in is geslaagd in zijn beeld een evenwicht te scheppen tussen het monumentale en het picturale, heeft de kunstenaar toch een decoratief geheel tot stand weten te brengen, dat door zijn naïeve charme karakteristiek is voor het 18e-eeuwse Hollandse Rococo.

1. R. HOETINK, Conservator aan het Museum Boymans-Van Beuningen, Rotterdam

Rijksmuseum verwerft buste van Xavery 20 SEPT.’94

Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft on­langs een tot dusver vrijwel onbekende marmeren portretbuste verworven van de 18de eeuwse Haagse beeldhouwer Jan Baptiste Xavery (1697-1742). Het werk komt volgens het museum uit Portugal en is via de Parijse kunsthandel gekocht door de Rijksmuseum Stichting voor een bedrag van ongeveer 600.000 gulden. Het museum bezit nog vier beeldhouwwerken van Xaverv.

Xaver genoot in zijn tijd een grote reputatie. Hij was beeldh­ouwer aan het stadhouderlijk hof en tot zijn klantenkring hoor­den adel en diplomaten uit bin­nen- en buitenland. Het portret stelt de Portugese ambassadeur Don Luis da Cunha voor, die een belangrijke rol speelde in het di­plomatieke en culturele leven van die tijd. Volgens het Rijksmuse­um hoort de 80 centimeter hoge buste tot de meest indrukwekken­de gebeeldhouwde portretten die in de 18de eeuw in ons land zijn gemaakt Het toont de 75-jarige Da Caunha als een statig persona­ge, gekleed in een kuras en man­tel.

De nieuwe aanwinst is tot en met 11 december in het Rijksmu­seum te zien op de presentatie Schijnwerper op sculptuur, die is gewijd aan de portretten van Xa­very. Ook zijn er portretstudies in gebakken klei tentoongesteld. De expositie, die wordt gehouden in het kader van de landelijke mani­festatie Beelden in Nederland, bevat werk uit het Rijksmuseum en uit andere collecties.