Boven:  De voetballer (kleuren ets)

Onder Het Inca Logboek                        kleurenets

Onder: de sobreros kleurenets gem techniek 56 x 40 cm

Kees de Waal oprichter van de HIJ-kledingzaken waarvan de eerste winkel in 1961 in Rotterdam werd geopend, werd onlangs tachtig. Wie hem observeert in Museum Jan van der Jogt in Amstelveen en zijn leeftijd niet weet, zou dat niet denken. De goden zijn hem welgezind geweest: zonder een spoort je van een oude mannenbuik en bruin verbrand onder een dikke grijze haardos, bekijkt hij met vitale tred 'zijn' expositie. Want kunstenaar is hij ook. Zijn geheim? "Ik ben geboren onder het sterrenbeeld Tweelingen. Ik heb altijd met één been in het zakenleven gestaan, met het andere in de kunstwereld. Die twee houden elkaar in balans. Ik heb nooit één nacht slecht geslapen, nooit van één beslissing spijt gehad."

Door Françoise Ledeboer 

De handdruk is stevig, de staalblauwe ogen peilen snel. De Waal reageert een tikje ongeduldig als hij vragen krijgt over zijn verleden: "We zijn hier toch niet om alleen over zaken te praten?" Nee, natuurlijk niet. Maar waarom , koos hij na de Hogere Textielschool in Enschede en de Kunstacademie in Arnhem toch voor de groothandel in kleding van zijn vader? Waarom werd hij niet toen al de workaholickunstenaar die hij nu is? De Waal herneemt zich charmant en pijlsnel: "Tijdens de crisis van de jaren dertig en na de Tweede Wereldoorlog lag dat nu eenmaal niet voor de hand. Mijn vader vreesde terecht dat ik daar mijn brood niet mee zou kunnen verdienen."

Directeur Jan Verschoor van Museum Jan van der Togt had tevoren al aangekondigd: 'Als Kees eenmaal op de praatstoel zit, houdt hij niet op'. De Waal blijkt een inderdaad gretig verteller en zo op het oog een opgewekt man. Af en toe verrast hij met een snijdend kritische observatie; dat hij ooit met zich heeft laten sollen, lijkt uitgesloten. Met ateliers in Naarden, Greenwich in de VS en La Turballe in Bretagne, moet hij  een welgesteld man zijn, maar hij lijkt zijn rijkdom niet te 'misbruiken': "Dat topmensen in het bedrijfsleven zichzelf verrijken, zoals de afgelopen maanden in de VS voortdurend bleek, vind ik een schandaal. In Greenwich hebben de mensen allemaal heel grote tuinen. Nou, daar zie ik nooit iemand: de mannen werken altijd, de vrouwen zitten binnen en spelen bridge. Daar begrijp ik niets van." Over de welstand die hij bereikte door de groei en bloei van zijn HIJ-keten, is hij kort van stof en nuchter: "Geld is voor mij nooit meer geweest dan gereedschap om een bedrijf te runnen."  

Moderne lifestyle

Echtgenote Deirdre Marie, kunsthistoricus en schilder, stelt in de publicatie dat de synthese van mode en kunst in het werk van haar man tot buitengewoon productieve en creatieve resultaten leidde. De Waal is te bescheiden om die loftuiting interview te noemen, maar vertelt zichtbaar trots hoe hij als pionier al in de jaren vijftig de nieuwe behoefte van de consument signaleerde: "De mensen wilden niet allemaal meer naar V&D. Kleding, muziek, enzovoort werd onderdeel van de moderne lifestyle.

Vanaf de opening van zijn eerste winkel in 1961 in Rotterdam voorzag hij in die behoefte met vier nieuwe, zelf ontworpen collecties per jaar, waarvoor hij de stoffen ~ uit China, Hong Kong, Hongarije, v Roemenië en Brazilië haalde. De Waal: "Ik was dan wel niet de kunstenaar geworden waar ik als jongen van een jaar of veertien over droomde, maar met mijn rechterhand kon ik tekenen en creatief zijn en met mijn linkerhand calculeren en optellen.

Ik overlegde bijvoorbeeld ook met de architecten van mijn winkels over de inrichting. Die combinatie heeft goed gewerkt, ik heb altijd creatief kunnen zijn."

Nadat hij in 1985 de winkelketen in handen gaf van zijn zoon, stortte hij zich met hart en ziel in het kunstenaarschap: "Op de academie in Arnhem kreeg ik les van Hendrik Valk in tekenen, etsen en lithograferen. Ik kan hem niet genoeg prijzen dat hij dat talent in mij ontdekte. Hij wees me de weg en gaf me zelfvertrouwen en ik ben die technieken mijn hele leven trouw gebleven."

Tijdens zijn verdere loopbaan als amateur zou hij zijn grafische vakmanschap perfectioneren onder leiding van Paul Hillebrand en Han Massier in Amsterdam en Dies van den Broeck in het Centrum Frans Masereel in Turnhout. Geëindigd als docent en lid van het Greenwich Graphic Art center in Greenwich Village bij New York, is hij de status van verdienstelijk hobbyist al lang ontstegen. Hij had de afgelopen jaren meer dan vijftig tentoonstellingen in Nederland, België, Frankrijk, de VS, Zwitserland, Bolivia, Ecuador en Brazilië.

Kloosterboek

Wie eenmaal de onorthodoxe grafiek van De Waal heeft gezien, herkent zijn werk uit duizenden. 'Hij beschildert zijn etsplaten, drukt ze af op geschept papier, plakt hierop een collage uit een oud kloosterboek, tekent en aquarelleert hierover fantasiefiguren van planten, dieren en mensen en schrijft in karakteristiek handschrift ergens op het blad een filosofische, ironische of humoristische tekst', vat Verschoor zijn werkwijze in de toelichting samen. Wat wil De Waal uitdrukken met werken die hij titels als 'De beste verdediging is de waarheid' en 'Leven is de school waarin de slapers worden gewekt' heeft gegeven ? "Ik wil emoties als angst, jaloersheid en liefde laten zien. Mensen kunnen daar vaak niet gewoon over praten, ik wil uitdrukking geven aan die stemmingen, maar wél aan de hand van symbolen.

Natuurlijk heb ik gereageerd op 11 september, maar ik ben geen illustrator, bij mij geen springende slachtoffers, ik heb teruggegrepen naar de Middeleeuwen. Als échte tekenaar voel ik me verwant aan een kunstenaar als Klee. Een zonsondergang maken zou ook niets voor mij zijn, dat heeft God al goed genoeg gedaan."