Unitarissen, of unitaristen, een partij. die in het Nederland van de Bataafse Republiek (1795-1806) de éne en ondeelbare republiek, de samensmelting van de gewestelijke schulden, de scheiding van Kerk en Staat en de gelijkheid voor de wet van alle burgers voorstond

2. (Taal) zij die menen dat er slechts één auteur is van de geschriften die op naam van Homeros staan.

3. (theol.) Zij die slechts één persoon in de godheid aannemen, niet de triniteit

In het oude christendom werden unitariërs samengevat onder de benaming monarchianisten. In de 16^de eeuw vindt men verzet tegen het leerstuk van de drie-eenheid: in De operibus Dei van M. Cellarius en m.n. in De Trinitatis erroribus van M. Servet (1531). Vooral L. en F. Socinus en G. Blandata in Midden-Europa (Zwitserland, Polen, Hongarije) en B. Ochino in West-Europa, verspreidden antitrinitarische leringen. De naam unitariërs is sinds 1638 die der sociniaanse gemeenschap in Zevenburgen. In Engeland komen in de 16^de  en 17^de eeuw telkens unitariërs voor, o.a. John Biddle. Ondanks vervolgingen bleven zij als presbyterianen in kleine kringen bestaan; verschillende geleerden waren verwant met hen 0. Locke, I. Newton). In 1825 werd de British and Foreign Unitarian Association gesticht en in 1882 kwam de National Conference of Unitarian Churches tot stand, sinds 1928 geheten General Assembly of Unitarian and Free Churches. Groter is de invloed geweest van het unitarisme in de VS; Joseph Priestley, daarheen uitgeweken, stichtte gemeenten in Pennsylvanië, maar de stoot tot de ontwikkeling kwam van de theologische beweging in Boston (Harvard Divinity School, Cambridge; W. Channing). In 1825 werd de American Unitarian Association opgericht, in 1865 een gemeenschappelijke vergadering (Conference). In Boston werd in 1900 de International Council of Unitarian and other Liberal Religious Thinkers opgericht.

LITT.: E.M. Wilbur, A hist. of unitarism, socinianism and its antecedents (1946); A hist. of unitarism in Transylvania, England and America (1952).

Unitarisme, 0., het standpunt en het streven der unitariërs.