* 2-10-1873 Grouw - † 3-2-1944 Groningen

Gedeelte uit de omslag van Van Olst’s dissertatie

 Hij groeide op in een vooruitstrevend Fries boerenmilieu. Daar gold het laten studeren van een van de kinderen als een teken van welvaart. In het grote gezin was die rol weggelegd voor Klaas, leergierig maar niet zo sterk. Hij volgde onderwijs aan de Rijksnormaalschool te Leeuwarden. Toen hij nog op de lagere school zat kwam de landbouwcrisis, die eind vorige eeuw duizenden boeren in moeilijkheden bracht. De familie Uilkema raakte in de problemen en voor Klaas was in de nieuwe situatie het enig haalbare de gratis rijkskweekschool." Zo werd Klaas Uilkema onderwijzer op een lagere school en in de avonduren landbouwonderwijzer .

Het is bekend dat hij dat leven echt haatte, Lesgeven op zich lag hem goed, maar hij ervoer het als geestdodend. Hij kon niet opschieten met schoolhoofd, onderwijsinspecteur en andere autoriteiten. Hij wilde het onderzoek in. Toen een groepje Leidse hoogleraren op initiatief van de hoogleraar D. van Blom hem voorstelde van zijn hobby, boerderij-onderzoek, tijdelijk zijn beroep te maken, deed Uilkema onmiddellijk mee. Ook al was dat voor hem financieel ongunstig. De wetenschappers verenigden zich in de 'Boerenhuiscommissie' om zo een fondsje te creeren voor het project en te verdoezelen dat hun onderzoeker geen wetenschappelijke status had. Uilkema kocht zelf een motorfiets, declareerde lang niet al zijn kosten en toen het fondsje van de wetenschappers na drie jaar was uitgeput, inde hij het geld van een levensverzekering voor hem en zijn gezin om het onderzoek voort te kunnen zetten. Zijn verlof op school ging over in een wachtgeldsituatie.

Van 1920 tot 1934 reisde hij door heel Nederland van boerderij naar boerderij. Hij maakte duizenden foto's, honderden opmetingstekeningen en talloze aanvullende notities. Het resultaat was een unieke collectie boerderij-documentatie die vervolgens een halve eeuw uit het zicht verdween. Zijn collectie is voor een belangrijk deel ontstaan uit zijn gefrustreerde ambitie. Hij was geobsedeerd, wilde naam maken, een soort revanche nemen op het verleden waarin hem alle kansen waren ontzegd. Autodidact Uilkema trok in 1916 de aandacht met zijn boekje 'Het Friesche Boerenhuis' dat werd besproken in ondermeer Het Algemeen Handelsblad en De Gids. Tot dat moment had men oude boerderijen vooral beschouwd als merkwaardige relicten van volkskundig of cultuurhistorisch belang. Uilkema probeerde als eerste de geschiedenis van de boerderijen af te lezen aan de gebouwen zelf, een methode die nog steeds wordt toegepast. Zijn werkwijze en theorieën bleken mij opvallend modern en actueel, maar hij heeft nooit waardering gekregen, werd met de nek aangekeken en liet overal een stroom van ruzies en conflicten achter.

's Mans argwaan tegen de officiêle wetenschap nam gaandeweg toe. "Die was al ontstaan in zijn jeugd en het was hem meermalen ingepeperd dat hij maar een landbouwonderwijzertje was. Nooit is het mooie grote boek er gekomen dat hij bedoelde te maken. Hij heeft het onderzoek van de drie provincies waarmee hij klaar was op stencil uitgebracht, om zijn rechten vast te leggen. Hij was bang dat anderen zich zijn werk zouden toeeigenen. Helemaal alleen heeft hij een oplage verzorgd van zo'n 300 exemplaren.

Van alle benodigde foto's -die konden niet worden gestencild -maakte hij pentekeningen. Vervolgens heeft hij al het materiaal in kisten gestopt, dichtgespijkerd, verzegeld, op zolder gezet en er nooit meer iets mee te maken willen hebben.

Hij was de grondlegger van het hele vakgebied. Hij heeft buitengewoon materiaal verzameld. Ook waar zijn conclusies naar mijn gevoel niet terecht zijn, is het toch materiaal dat nu niet meer kan worden verzameld. In zijn tijd waren er nog veelboude boerderijen, die bovendien nog traditioneel functioneerden. Het verband tussen gebouw en bedrijf was toen nog zichtbaar. Uilkema was al in de zestig toen het onderzoek mislukte. Kort daarvoor was zijn vrouw overleden. Hij is toen een half jaar naar Amerika gegaan waar een zoon van hem woonde. Twee jaar na zijn terugkomst is hij hertrouwd met een veertig jaar jongere vrouw en een heel nieuw leven begonnen.

In 1944 overleed Klaas Uilkema. Omdat hij zich lang geleden op wachtgeld had laten plaatsen, kreeg zijn tweede echtgenote geen pensioen. "Dat gezin is echt berooid geweest.

Klaas Uilkema was een aardige man, zolang hij zich niet bedreigd voelde. Geliefd bij zijn leerlingen en goeie maatjes met de boeren die hij bezocht, maar tegenover iedereen die maatschappelijk boven hem stond argwanend, afhoudend, onbuigzaam.

De bouwkundige Ellen van Olst, gespecialiseerd in bouwhistorisch onderzoek, belicht zijn werk in haar dissertatie 'Uilkema, een historisch boerderij-onderzoek; Boerderijonderzoek in Nederland 1914-1934.