* Zuid-Gallië ca. 56 - † 118 n.C. 

Hij kreeg een vorming in de welsprekendheid, volgde een ambtelijke loopbaan en was werkzaam als advocaat. Zijn twee grote werken Historiae en Annales belichamen zijn groots opgezette plan de geschiedenis van het keizerrijk te schetsen vanaf de dood van Augustus (14 n.C.) tot aan zijn eigen tijden zo het vervolg te leveren op Livius' monumentale geschiedenis van de republiek.

Van de 16 boeken van de Annales (eigenlijke titel: Ab excessu divi Augusti) over de periode 14-68 n.C. zijn bewaard gebleven boek 1-4, het begin van boek 5, boek 6 behalve het begin, en de boeken 11-16 met lacunes aan begin en einde; van de 14 boeken Historiae over 69-96 n.C. : de eerste vier boeken en de helft van het 5de (over de jaren 69 en 70).

Tacitus had de bedoeling geschiedenis te schrijven sine ira et studio, dwz, zonder enige vooringenomenheid, wat echter niet wil zeggen dat zijn beschrijving alleen maar zakelijk is. In zijn werk, dat ongetwijfeld tot de wereldliteratuur behoort, tekent zich het begin af van de bewuste historische kritiek; hij trachtte de samenhangen tussen de gebeurtenissen zichtbaar te maken en zocht hierbij een belangrijke verklaringsgrond in de reactie van de mensen, zowel van individuen als van groepen. Zijn beoordeling van het geschiedgebeuren is gestempeld door een zeker persimisme en cynisme.

Zijn persoonlijke opvattingen komen ook in zijn interpretatie van het historisch gebeuren tot uiting, m.n. in de wijze waarop hij de gebeurtenissen groepeert en de trekken in de portretten van de hoofdpersonen accentueert. Onze kennis van de Noord- westeuropese bevolking ten: tijde van het vroege Romeinse keizerrijk ten tijde van Tacitus afkomstig. Als stilist is Tacitus een eenzame figuur; de enige met wie hij verwantschap vertoont is Sallustius. Kenmerken van zijn stijl zijn: de gedrongenheid van de uitdrukkingswijze, het bewust uitschakelen van de harmonie die voor de zinsbouw van Cicero zo kenmerkend was, het bewust zoeken naar variatie en zelfs dissonantie en het streven de zinnen antithetisch op te bouwen. Ook zijn woordkeuze is opvallend; hij voelde zich niet gebonden aan de tradities van het Latijnse proza, maar putte ook vrijelijk uit de elementen die tevoren aan de dichtertaal voorbehouden waren.

Tacitus huwde in 78 de dochter van Agricola. Hij was in 97 (onder Nerva) consul en bevriend met Plinius Minor. Zijn Annales geven over de behandelde periode een indrukwekkende schildering van de politieke lotgevallen van het Romeinse Rijk en van de zich daarin weerspiegelende zeden van de regerende klasse, waarbij Tacitus de rol van de grote persoonlijkheid als de stuwende kracht in de geschiedenis beschouwde. Hij werd niet alleen geleid door zijn afkeer van de monarchie, maar vooral door zijn pessimistische opvatting van de menselijke natuur. Tacitus' stijl is onovertrefbaar kernachtig. In de middeleeuwen nam men bijna geen kennis meer van Tacitus' geschriften. Pas in de renaissance verdiepte men zich weer in zijn werk. Tacitus beïnvloedde Machiavelli, Guicciardini, Boccalini, Montaigne en Vol- taire. De klassieke Franse dramatici ontleenden aan hem de stof voor hun werken: Corneille, Otho (1665), Racine, Britannicus (1669). Door zijn beschrijving van Duitslands oudste geschiedenis in de Germania en de Annales was Tacitus' invloed ten tijde van het humanisme in Duitsland zeer groot. Naar het model van Tacitus' Historiae schreef P.C. Hooft zijn Nederlandsche Historiën (1642).

Werken: Dialogus de oratoribus (een verhandeling in gesprekvorm over de oorzaken van het verval der welsprekendheid), De vita et moribus Gnaei Julii Agricolae (levensbeschrijving van zijn schoonvader, tevens een historisch-geografische bespreking van Brittannië, het terrein van diens werkzaamheid), Germania of De origine, situ, moribus ac populis Germanorum (beschrijving van het land en het volk der Germanen), Historiae (de periode van Galba tot de dood van Domitianus; slechts boek I-IV en het begin van V, de jaren 69 en 70, bewaard), Ab excessu Divi Augusti libri XVI, vooral bekend onder de naam Annales (van de dood van Augustus tot die van Nero; ruim de helft bewaard). Uitgaven: Annales, door H. Furneaux (1896-1907).

LITT.: B. Walker, The Annals of Tacitus (1952); R. Syme, Tacitus (2 dln. 1958); id.. Ten studies in Tacitus (19?0).

Uitg.:d. C. D. FISHER en H. FURNEAUX (3 dln.,1900-1911), d. C. H. MOORE, J. JACKSON, W. PETERSON en M. HUTTON (4 dln.,1925-1937, met Eng. vert.) , d. E. KOESTERMANN (3 dln.,1961-1965). Ned. Vert. d. J.W.MEIJER (3 dln. 1955-1961)