Pius IX, naar een mozaïek in de kerk van San Lorenzo

Hij werd in 1819 priester en was van 1823-25 auditeur van het pauselijk gezantschap in Zuid-Amerika. Hij werd bisschop van Spoleto (1827) Imola (1832) en in 1840 kardinaal. Hij had de naam liberaal te zijn en werd in een conclaaf van één dag in juni 1846 tot paus gekozen. De kroning werd een demonstratie van enthousiaste verwachtingen; Italiaanse vrijheidsstrijders zagen in de paus zelfs de religieuze leider van de nieuwe Italiaanse eenheid (Mazzini bijv.). De ontnuchtering kwam met Pius weigering de opstand tegen Oostenrijk te steunen (1848). Tijdens een opstand die hierna te Rome ontstond, vluchtte de paus naar Gaeta, waar hij de inmiddels uitgeroepen Romeinse Republiek veroordeelde (1849). Nadat hij met hulp van Franse troepen in Rome was teruggekeerd, werd daar onder leiding van staatssecretaris Antonelli een streng bewind gevoerd. Om de onvermijdelijke afbrokkeling van de Kerkelijke Staat te weren, liet de paus zich verleiden tot een oproep voor een internationale legermacht (Zouaven), welke deerlijk mislukte.

Toen in 1870 wegens de Frans-Duitse Oorlog de Franse troepen waren teruggetrokken, werd Rome door troepen van bet koninkrijk Italië bezet (20 sept. 1870). Om principiële redenen meende Pius bet aanbod van de Garantiewet (1871) te moeten weigeren; hij verklaarde zichzelf tot gevangene van bet Vaticaan en verbood de katholieken in Italië elke politieke medewerking. Deze gebeurtenissen, gevoegd bij de innemendheid, hartelijkheid en vroomheid van de paus, deden een golf van populariteit ontstaan voor ‘Pio Nono'. Het sterk mariale aspect van dit pontificaat (8 dec. 1854 kondigdc Pius IX bet dogma van de Onbevlekte Ontvangenis af; alle belangrijke beslissingen werden op Maria feesten gedateerd) versterkte deze tendens. Daarnaast bestond bij de zgn. liberaal-katholieken, ook veel kritiek op de wijze waarop de kerk haar houding ten opzichte van de wereld meende te moeten bepalen; deze kritiek kwam vooral tot uiting, toen de paus de encycliek ‘Quanta Cura’ uitvaardigde en daarbij een lijst van tachtig eigentijdse dwalingen publiceerde, de zgn. ‘Syllabus errarum’ (8 dec. 1864).

Met diverse landen sloot de paus concordaten af bijv. met Rusland, Spanje en Oostenrijk. In Engeland (1850) en Nederland (1853) werd de hiërarchie hersteld. In Duitsland kwam bet tot een felle botsing in de ‘Kulturkampf’. Zeer belangrijk was de beslissing van Pius IX om na drie eeuwen een nieuw algemeen concilie bijeen te roepen: het Eerste Vaticaans Concilie. Zelden is een paus zo populair en een pontificaat zo omstreden geweest.

Litt. R.Aubert, Le Pontificat de Pius IX (1963)