* 27.10.1782, Genua - † 27.5.1840, Nice

Links: een portret uit zijn tijd Geunua Palazzo Doria Tursi

Paganini was een wonderkind en grotendeels autodidact. Hij had een uitzonderlijk talent voor het vioolspel, waarin hij een verbijsterende virtuositeit ontwikkelde. Ook was hij een knap gitarist. Hij was daarbij zeer eerzuchtig en had veel gevoel voor show. Op zijn concertreizen oogstte Paganini ongekende successen (Paganinirage). Hij heeft alle speeltechnieken systematisch uitgebreid en uitgebuit: zijn opus I (24 capriccio's) hield men voor onspeelbaar. 'Enige composities hebben repertoire gehouden, vooral in Romaanse landen; slechts weinige heeft Paganini zelf gepubliceerd: zijn vijf vioolconcerten b.v. (in Es, b, E, d en A) hield hij voor zichzelf. Het eerste vioolconcert (1811) wordt het meest gespeeld; het tweede bevat de bekende Campanella.

Composities: zes sonates voor viool en gitaar, zes kwartetten (viool, altviool, gitaar, cello);

variaties, vioolsonates.

LITT. J.E.W. Spronk, Bijdrage tot de biografie van N. Paganini (1965); J. Kapp, N. Paganini (15e dr. 1969).

In de phonotheek van Wil: I Grandi Musicisti 15 LP

Anderhalve eeuw na zijn dood geldt Niccolò Paganini (1782-1840), de grootste vioolvirtuoos van de negentiende eeuw, nog altijd als het prototype van het excentrieke muzikale genie. Als een meteoor kwam deze Doctor Faustus uit de hemel vallen om alle violisten voor hem van de aardbodem weg te vagen, terwijl hij alle violisten na hem opzadelde met nieuwe maatstaven op het gebied van de viooltechniek die tot op de dag van vandaag niet meer werden overtroffen.

Zonder Paganini's hoogmoedig 'Aan de Artiesten' opgedragen 24 Caprices voor vioolsolo uit 1820, die samen met Bachs Sonates en Partita's voor vioolsolo de toetssteen vormen voor elke zichzelf respecterende meesterviolist, zouden de Polyfone Studies voor soloviool van Ernst, de L'Ecole Moderne Van Wieniawski of de Zes Vioolsonates van Ysaye ondenkbaar zijn geweest. Hetzelfde geldt voor alle virtuoze 'encore pieces' die na Paganini voor de viool gecomponeerd werden, en eigenlijk ook voor alle belangrijke vioolconcerten vanaf de prille Romantiek.

Portret door Georg Friedrich Kerting ca. 1830.

Volgens Brahms was Paganini een even groot componist als violist, een opvatting die hij met zijn Paganini Variaties voor pianosolo onderstreepte. Maar ook tijdgenoten als Chopin, Liszt, Schumann, Mendelssohn en Berlioz lieten zich door de mysterieuze violist uit Genua beheksen en inspireren. In de woorden van Meyerbeer: ’Paganini begint waar het waar het menselijk denken ophoudt te bestaan."

De Italiaanse maestro was berucht om zijn vermeende pact met de duivel, zijn goklust, zijn rusteloze amoureuze avonturen, zijn macabere uiterlijk en de absurd hoge toegangsprijzen die hij door heel Europa van zijn publiek verlangde. Daarnaast was hij beroemd om zijn hypnotiserende uitstraling, zijn vindingrijkheid op viooltechnisch gebied, zijn eigenzinnigheid, zijn brutale improvisaties op eigen en andermans partituren en zijn gave om muzikaal te boeien en te ontroeren.

Toen Schubert in 1828 getuige was van Paganini's debuut in Wenen, waarbij de violist soleerde in zijn eigen Vioolconcert nr. 1 in D, opus 6, verklaarde hij naar aanleiding van het Adagio: 'het was alsof ik een engel hoorde zingen'. De muziektheoreticus A.B. Marx schreef het jaar daarop in de Berliner Musikalische Zeitung: “De uiterlijke elementen van zijn spel, al die schijnbaar onmogelijke 'tours de force' zijn louter hulpmiddelen. De innerlijke poëzie van, zijn verbeeldingskracht, die voor onze ogen nieuwe scheppingen tot stand brengt, juist dat is het gene waarmee Paganini zijn toehoorders bedwelmt.' En in dezelfde trant verklaarde de criticus H.F. Rellstab: "Nog nooit van mijn leven heb ik een instrument op zo'n manier horen wenen. Ik wist niet dat muziek aan zulke geluiden uitdrukking kon geven! Hij sprak, hij huilde, hij zong! Paganini is niet zichzelf, maar veeleer de reïncarnatie van verlangen, verachting, waanzin, en brandende smart. Dikwijls begint hij onverwachts te krassen of te schrapen, alsof hij zich schaamt voor de nobele of tedere emotie die hij zojuist heeft verklankt. Maar precies op het moment dat de luisteraar zich vol misprijzen wil afwenden, weet Paganini opnieuw diens ziel te betoveren met gouden weefsels van geluid." Dergelijke reacties maken duidelijk dat Paganini veel meer was dan een technische trukendoos, iets wat de concoursen bestormen de vioolvirtuozen van de twintigste eeuw nogal eens dreigen te vergeten. Ook al hebben tientallen eerzuchtige violisten sinds de opkomst van, de platenindustrie hun krachten op de Vioolconcerten, de 24 Caprices of andere vioolstukken van Paganini  beproefd, toch is het niet eenvoudig een werkelijk indrukwekkende Paganini opname te vinden. Maar weinig violisten blijken over voldoende kwaliteiten te beschikken om de technische eisen die Paganini stelt te kunnen combineren met een overtuigende dosis muzikale zeggingskracht. Tot de schaarse legendarische Paganini vertolkers behoort zonder. twijfel Michael Rabin (1936-1972), het al op 36-jarige leeftijd onder onduidelijke omstandigheden gestorven superviooltalent uit New Vork. Van zijn fabuleuze opnamen bracht EMI Classics vorig jaar een herdenkingsalbum met zes cd's uit, waarvan de twee verschillende  uitvoeringen van Paganini's Eerste Vioolconcert (uit 1955 en 1960) en de 24 Caprices (1958) een hoogtepunt vormen (CMS P 764123 2). Michael Rabin weet zijn energieke techniek aan een zinderende intensiteit en een  gloedvolle toon te koppelen. Minstens zo indrukwekkend is de spirituele en ranke Ip-opname van Paganini's Eerste Vioolconcert uit 1963 van de Russische meesterviolist Leonid Kogan (1924-1983), een geliefd object voor verzamelaars dat helaas nog niet heruitgegeven is op cd (EMI 53 1105371 M). Andere favoriete verzamelobjecten zijn de uit de jaren zestig stammende opnames van Paganini's Eerste Vioolconcert door de in 1918 in San Francisco geboren violist Ruggero Ricci (gespeeld in de bewerking van Wilhelmj) en door de uit Rusland afkomstige Philip Hirshhorn, die met dit Paganini concert in 1967 het Elisabeth Concours in Brussel won - twee Ip-opnames die helaas niet of nauwelijks meer te vinden zijn.

Van de jongste generatie violisten hebben onder meer Midori, Viktoria Mullova, Gil Shaham en Maxim Vengerov zich aan het Eerste Vioolconcert van Paganini gewaagd. Evenals de wat oudere opnamen van Itzhak PerIman, Salvatore Accardo, en Gidon Kremer resulteerde dit in degelijke maar weinig opwindende opnamen, waarbij alleen de recente opname van de 17-jarige Vengerov door de gelukkige combinatie van onnadrukkelijke virtuositeit, intense muzikaliteit en een zangerige toonvorming werkelijk de aandacht weet te trekken (Teldec 9031-73266-2).

Paganini op 37 jarige leeftijd getekend door Ingres (1818) Musée du Louvre Parijs.

Dankzij Biddulph Recordings - een curieuze serie historische vioolopnamen die in Londen wordt uitgebracht door Peter Biddulph, de voormalige hoofdredacteur van het violistenlijfblad The Strad - is echter onlangs de meest bezielde opname van Paganini's Eerste Vioolconcert heruitgegeven op cd: de uit 1934 stammende vertolking van de dan 18-jarige Yehudi Menuhin met het Paris Symphony Orchestra o.l.v. Georges Enesco (Biddulph LAB 051, prijs f 32,-). Net als eens Paganini laat Menuhin zijn instrument met een natuurlijke trefzekerheid praten, huilen en zingen. Een wonder, voor wie bedenkt dat er in die dagen nog niet zoiets als digitale opname techniek bestond.

Op dezelfde Biddulph-CD staat ook een interessante opname uit 1940 van Paganini’s Eerste Vioolconcert in de eendelige bewerking van Wilhelmj door de weinig bekende maar verrassend elegant spelende Guila Bustabo, evenals Menuhin een leerling van Louis Persinger. Nog boeiender is daarna de uit 1936 stammende opname van de 61-jarige Fritz Kreisler, die zich met aandoenlijke flair en Weense charme uitleeft op zijn eigen bizarre maar muzikale bewerking van Paganini's Eerste Vioolconcert. Kreisler haalt het niet bij Menuhin, maar zijn Paganini is wel hartverwarmend.