* 1968 -

Een van de grootste Poolse hits ooit verhaalt van een eindeloze slemppartij. Om een met wodkaflessen gevulde tafel grijpt een vrolijk gezelschap elk excuus aan om te drinken. “En toen was er een kleine haring op tafel/Meneer Zbych zag ‘m/en begreep onmiddellijk/dat een haring van zwemmen houdt. ”Er wordt getoast, de haring wordt weggespoeld.

En zo gaat het nummer drieënhalve minuut door, in een moordend ritme.

Prawv do lewego, zoiets als ‘toasten van rechts naar links’, is vaste prik op elk feestje in Polen. Het zorgt  voor de wildste danspartijen en wordt door iedereen luidkeels meegezongen. Het staat op een  inmiddels legendarisch album, dat vier jaar geleden de definitieve doorbraak markeerde van  zangeres Kayah. Elke dag nog worden liedjes van die plaat op de radio gespeeld.

De plaat Kayah i Bregovic is een vreemde eend in het oeuvre van de  zangeres.

De muziek van Kayah is meestal sterk georkestreerd, met veel elektronische instrumenten en sterke jazz- en funkinvloeden. Maar voor deze plat werkte ze samen met de componist Goran  Bregovic (Kroatische vader, Servische moeder), wiens gewoonte het is om allerlei Oost-Europese muziekstijlen – uit de Balkan, van zigeuners – te mengen. 

Traditionele slag- en blaasinstrumenten en hees brullende mannenkoren kenmerken de soms uitbundige, dan  weer droeve liedjes.

Gewoonlijk is in hitparades niet veel ruimte voor dergelijke muziek. Maar de liedjes van Kaya en Bregovic appelleren sterk aan de door veel Polen gedeelde liefde voor de Tatra-bergen, in het zuiden van het land, en voor de tradities en cultuur van de Poolse bergbewoners. Het mannenkoor op het album komt uit Zakopane, het populaire maar traditioneel gebleven skioord in de Tatra, de winterhoofdstad van Polen.

‘De liedjes met Bregovic zijn eenvoudig, de teksten zijn realistisch’, zegt Maciej Grygiel, Kayah-fan van het eerste uur. “Kayah zingt niet over roze olifanten. Dat spreekt de Polen aan.” Kayah wisselt tradities en moderniteit in haar muziek en teksten  moeiteloos af. Dat verklaart volgens Maciej ook waarom ze fans heeft van alle leeftijden, van pubermeisjes tot omaatjes.

Kayah heeft nooit gepoogd het succes met Bregovic te herhalen. Integendeel: na het succesalbum verraste ze met iets compleet anders, met JakajaKayah, een popplaat met geraffineerde  composities, geenszins simpel of traditioneel, met een enkel knipoogje  naar de Bregovic-stijl. “Er  was wel teleurstelling, maar ik vond het juist geweldig”, zegt Maceij.

“Kayah is nooit monotoon.”In haar teksten komt Kayah vaak naar voren als vrijgevochten en zelfbewuste vrouw, die mannen probleemloos aankan. In de machocultuur die Polen in wezen is, kunnen zulke teksten troost bieden. Maceij “Ze krijgt veel brieven van vrouwen die schrijven dat ze gehuild hebben bij het horen van Testosteron”, Kayahs  huidige hit over al het leed dat het mannelijke hormoon veroorzaakt. “Ik  hou “jou verantwoordelijk voor tranendallen, eenzaamheid, verraad en woede/voor lijden, oorlogsvuur en het vloeien van bloed/Tesosteron.

Polen heeft grote vrouwenstemmen: Anna Maria Jopek, Edyta Gorniak en Anita Lipnicka. Maar de stem van Kayah klinkt het krachtigst. En dat geldt ook voor haar imago, waarmee ze constant speelt: ze kan een vamp zijn, een geisha, een zigeunerprinses, of een boerenmeisje.

Kayah, die sinds haar huwelijk met een Nederlander in het echt Katarzyna (Kasia) Rooijens heet, heeft het succes niet in de  schoot geworpen gekregen. In 1988 maakte ze haar debuut. Daarna bleef het zeven jaar stil. Halverwege de jaren negentig kwam ze  terug met twee redelijk succesvolle albums, Kamien (Steen) en Zebra. In 1997 werd ze uitgeroepen tot zangeres én persoonlijkheid van  het jaar. Maar acceptatie door het grote publiek bleef uit.

Het ‘probleem’ met Kayah is dat ze moeilijk in een hokje past. De ene keer zingt ze het aanstekelijke Supermenka (Superfemke), in de  soulstijl van Stevie Wonders oude platen. Vervolgens komt ze met Wbrew naturze (Tegennatuurlijk), een nummer met een opgefokte elektronische beat. Of met de  rokerige jazzballad Kiedy mowisz (Wanneer je praat).

“Ik ben niet specifiek genoeg boor een niche-artiest en niet pop genoeg voor een pop-artiest”, zei ze onlangs in een interview. En platenmaatschappijen houden doorgaans niet van zulke  artiesten, want die zijn moeilijk te ‘vermakten’. Maar niemand kan nu meer om haar heen. Zij heeft geknokt en heeft daarmee het respect gewonnen van de doorgaans strijdlustige Polen.

Sommige critici zeggen dat  Kayah met het succesalbum Kayah i Bregovic is meegesurfd op de  golven van Bregovic, die alle muziek schreef. Maar dat is misplaatst. Kayah schreef de meeste – en vaak prachtige – teksten. En haar zang is onovertroffen. Dankzij die stem is het ook een van Goran Bregovic’ sterkste platen ooit geworden. Van het album werden in Polen (38 miljoen inwoners) bijna één miljoen exemplaren verkocht. In het buitenland waren het er 50.000, wat nog niet eerder door een  Poolse artiest was vertoond. De roem kwam laat, maar met trompetgeschal.  

Discografie:

1995 - KAMIEN

1997 – ZEBRA

1999 – KAYAH I BREGOVIC

2000 – JAKAJAKAYAH

2003 – STEREO TYP

Van JakajaKayah in 2002 een deels in het Engels gezongen versie verschenen met de titel YakayaKayah.

Recordings:

Website:

http://www.kayah.pl/