14 april 1993 NRC:

Dr. Radovan Karadzic is psychiater – gespecialiseerd in paranoia -, dichter, ex-voetbalmasseur, gokverslaafde, ex-gedetineerde en president van de niet-erkende Servische republiek in Bosnië. Kan een volk waarvoor een verloren veldslag uit 1389 voldoende aanleiding vormt de buurman aan de overkant van de straat de hersens in te slaan, zich een geschikter leider wensen?

Narcisa Kamberovic, psychiater uit Serajevo, kent de  Servisch-Bosnische leider sinds 25 jaar. Samen studeerden ze psychiatrie aan de Universiteit van Serajevo en gedurende twaalf jaar waren ze collega’s op de psychiatrische afdeling van het Academisch  Ziekenhuis in die stad. Vorig jaar werd de psychotherapeutische vleugel van het ziekenhuis, waarvan Kamberovic het hoofd was, aan flarden geschoten

Kamberovic (47) maakt sinds begin dit jaar deel uit van een team hulpverleners uit ex-Joegoslavië, die zijn gevraagd naar Nederland  te komen voor de psychische begeleiding van getraumatiseerde Bosnische vluchtelingen. Zelf is ze van gemengde afkomst: haar vader is moslim en de familieleden van haar moeder zijn in  in Slovenië woonachtige Hongaren en Kroaten.

Kaberovic en Karadzic raakten  in 1966 bevriend. Tijdens hun studententijd behoorden ze tot een vriendenclub, “waarbij etnische afkomst geen enkele rol speelde”.  Later volgden ze samen tien jaar lang supervisie. Ze beschrijft haar voormalige vriend als “een energieke en charmante man, in privé-contacten enigszins ruw en met de neiging om in gezelschap te domineren”.

Karadzic ontwikkelde in de loop der jaren een eigenzinnige en omstreden manier van werken. Zo verrichtte hij een experiment met twee groepen patiënten, respectievelijk neurotici en psychotici, waarbij  hij ze een oud ‘liefdesliedje’ voorzong en vergeleek wat de reactie van de twee groepen patiënten op de tekst was. Het lied gaat over een meisje dat verliefd wordt op een jongen, wiens afkomst haar  familie niet zint. Uiteindelijk  steekt de moeder de  ogen van haar dochter uit, de broer het hart en de vader de  andere organen. Karadzic stelde vast dat deze bloedige tekst bij psychotici geen enkel affect had en bij neurotici gevoelens van angst opriep. De resultaten van zijn onderzoek maakte hij bekend op een congres. “deze directieve werkwijze was absoluut onaanvaardbaar”, zegt Kamberovic, “want een psychiater die een thema opdringt maakt zich schuldig aan manipulatie.”

In 1985  raakte Karadzic opnieuw in opspraak. Een rechtbank veroordeelde hem wegens het onoorbaar accepteren van giften van patiënten en van het vervalsen van eigendomspapieren, ten  behoeve van een groot landbouw-project dat hij wilde opzetten. De Montenegrijn werd op staande  voet ontslagen op de universiteitskliniek en belandde voor elf maanden achter de tralies.  In de gevangenis ontmoette hij Serviërs die eveneens waren veroordeeld voor fraude en van wie een groot aantal nu leidinggevende functiesbekleedt in de Bosnisch-Servische hiërarchie.

Na zijn vrijlating probeerde Karadzic zijn baan als psychiater terug te krijgen, aanvankelijk tevergeefs. Dagelijks bezocht hij de  kliniek in zijn strijd om  rehabilitatie. In 1987 gaven zijn voormalige collega’s toe en namen hem weer aan als psychiater in de  dagkliniek. Inmiddels had hij zich als ideologisch leider ontpopt en zijn invloed onder de Servische  bevolking van Bosnië groeide snel. Op 1 januari 1992 ging hij “met vakantie”, om nooit meer op de kliniek terug te keren. Kamberovic weet dat hij tot en met maart zijn  salaris kreeg overgemaakt, een maand voordat de Bosnische burgeroorlog zou losbarsten.

In augustus 1992 verwoestte  granaatvuur de nog op 9 oktober 1991 – in aanwezigheid van  Radovan Karadzic – feestelijk geopende psychothera-peutische afdeling van het ziekenhuis. “Onze afdeling bevond zich op de  bovenste verdieping van het gebouw en was de modernste psychothera-peutische instelling van ex-Joegoslavië”, zegt Kamerovic.

Als politiek leider is Karadzic totaal onberekenbaar. Hij zet zijn handtekening onder afspraken waarvan hij later beweert dat ze nooit zijn gemaakt en zijn uitspraken variëren van dag tot dag. Tijdens de vredesbsprekingen in  New York ontstak hij volgens bemiddelaar David Owen in razernij en begon  hij met deuren te gooien. Korte tijd later  stelde Karadzic echter dat er sprake was van ‘een misverstand’. Vorig jaar dreigde hij West-Europa met terroristische aanslagen op kerncentrales als het tot een militaire interventie in Bosnië-Herzegovina zou overgaan.

Kamberovic is nog altijd verbijsterd door de metamorfose die haar voormalige studievriend en collega na zijn gevangenisperiode jeeft ondergaan. “Hij was er  lichamelijk en psychisch beter aan  toe dan ooit tevoren. Het leek alsof  hij zijn criminele handelingen  niet had verwerkt maar had weten te transformeren in een gevoel van grootheidswaanzin. Hij begon zich ook steeds extravaganter te kleden. Tijdens vergaderingen die vijf minuten zouden moeten duren, was hij een half uur bezig zijn handschoenen aan te trekken.”

Op grond van haar persoonlijke ervaringen met Karadzic meent ze dat hij aan een ‘monosymptomatische krankzinnigheid’ leidt.

“Zijn zogenaamde grootheid biedt hij aan als het  Servische archetype. Daarbij misbruikt hij zijn professionele ervaring als groepstherapeut door de massa te bespelen en een verhoogd zelfgevoel bij zijn volgelingen op te roepen.”

Kamberovic stelt dat Karadzic zijn eigen overwerkte conflicten naar buiten projecteert, net zoals de Servisch-Bosnische  massa dat doet. Karadzic weet  volgens haar op een handige wijze de eigenlijke redenen van het  conflict – de economische chaos en de val van het communisme – te verdoezelen en in plaats daarvan een vijandsbeeld te creëren. “Hij is zich nog wel bewust van hetgeen hij doet, maar het geweten ontbreekt. Hij stelt zijn eigen  persoonlijkheidsstoornis in dienst van  een krankzinnig ideaal. In die zin past hij dus perfect in het tijdsbeeld.”    

Radovan Karadzic met Ratko Mladic