Zij zou als man verkleed, de pauselijke waardigheid hebben uitgeoefend. De legende stamt uit de 13e eeuw en werd sinds het eind van de 16e eeuw als verdichtsel verworpen. Het verhaal werd in Nederland het laatst in 1843 verdedigd door de Leidse hoogleraar N. Kist.

Litr. J. Döllinger, Die Papst-Fabelen des Mittelalters (1863; herdr. 1962).

Johanna

PAUZIN JOHANNA:

door F.W. Kist

Hardnekkige geruchten willen dat er ooit een vrouwelijke paus is geweest. de bronnen spreken elkaar tegen, maar Floor Kist komt na raadpleging tot de slotsom dat zij inderdaad kans heeft gezien haar hoge ambt onontdekt te bekleden, tot een bevalling tijdens een processie haar verraadde.

Eeuwenlang hebben kerkhistorici gestreden over de vraag of er nu wel of niet een vrouwelijke paus is geweest in de negende eeuw. de pausin dook altijd als een feniks weer op in de geschriften en bleek veel te hardnekkig om haar snel als legende af te doen. Het dispuut verspreidde zich over heel Europa, inspireerde honderden auteurs tot emotionele geschiedschrijving en zaaide ook in Nederland verdeeldheid. In 1647 werd in ons land het boek gedrukt waarin de franse theoloog Blondel eens en voor altijd bewijst dat het een fabel is en in 1658 het boek waarin de Groningse professor Desmarets eens en voor altijd aantoont dat zij heeft bestaan. Eind 17e eeuw zet de Leidse hoogleraar van Spanheim alles nog eens op een rijtje. Ook hij komt tot de slotsom dat het waar is.De pausin Johanna heeft bestaan. Van 854 – 856 tussen de pausen Leo IV en Benedictus III in. Een kort pausdom van 2 jaar, 5 maanden en 3 dagen. Voor de historici die tegen waren, is daarom niets gemakkelijker geweest dan haar er uit te chronologiseren: Zij lieten Leo wat later dood gaan en Benedictus wat eerder aantreden. de boodschap van Van Spanheim is te belangrijk om alleen in het Latijn te worden verkondigd. Er verschijnt dus ook een Franse uitgave, die in 1694 haar eerste en in 1736 haar derde druk beleeft: Histoire de la Papesse Jeanne, uitgegeven door Jacques van den Kieboom in Den Haag. In het voorwoord schrijft Van Spanheim al hoe onomstotelijk de bewijzen zijn en hoe schandelijk het is dat de katholieke kerk, die al eeuwen met dit verhaal in haar maag zit, het kleineert als een lasterlijk verzinsel van de protestanten. Want het verhaal dateert al van ver voor Luther. Bovendien is het een belediging voor de Reformatie, aldus de schrijver, te denken dat men voor een aanval op de katholieke kerk zijn toevlucht zou moeten nemen tot zo'n slap verhaaal. Als het erom gaat de roomsen in een kwaad daglicht te stellen, hebben de protestanten immers geen gebrek aan stof. En Van Spanheim kan het weten, want toevallig is hij protestant. Het levensverhaal van de pausin Joanna moet natuurlijk eerst uitleggen waarom zij zich eigenlijk als man verkleedde. Wel, zij deed dit al vanaf haar l2e jaar met het bedenkelijke oogmerk bij haar vriend in een klooster te kunnen wonen. Later trekt zij met hem naar Athene en ook daar zorgt haar vermomming ervoor dat zij niet in opspraak raakt. Ouder geworden, verlaat zij haar vriend om naar Rome te gaan. Zij is nu gewend aan het man-zijn en weet bovendien dat een vrouw het in Rome niet erg ver brengt. Zij blijft dus ook in haar volwassen jaren als man door het leven gaan, hetgeen mogelijk wordt gemaakt door de gewoonte van de Italiaanse mannen ult die dagen, zich te scheren

Zij wordt leraar in de kiassieke talen, specialiseert zich in de retoriek en blijkt daarin al gauw zo goed te zijn dat zlj een aansteiling krijgt op de elitaire Griekse School waar ook Augustinus gedoceerd heeft De gedegenheid van haar werk doet haar ster steeds stijgen en na een aantal jaren krijgt zij de kardinaalstitel. En ais de kardinaals in 854 zo gauw geen opvolger voor Leo IV weten, wordt zij het. Zij treedt aan als paus Joannes (de hoeveelste blijft voor discussie vatbaar) en valt twee jaar later door de mand wanneer zij een kind krijgt in een processie.

Er is dus geen beroep meer dat een vrouw niet kan nastreven, zegt Van Spanheim in een feministische opwelling. En hij meent het ook nog. Want het bijzondere van Joanna's pausdom vindt hij dat zij het zelf verdiend heeft in een tijd waarin de beste kansen op het pontificaat waren weggelegd voor de protégés van de Romeinse dames: hun minnaars en hun bastaards. Hoe dan ook, Joanna was een goede paus. Het was gedurende haar bewind dat een aantal mooie succesjes werd behaald: Adolf I van Engeland onderwierp zich in die tijd aan Rome en Lodewijk, de zoon van Keizer Lotharius, liet zich door haar kronen. Ja, zeggen de tegenstanders, maar hoe komt het dan dat wij uit haar beweerde pontificaat niet één encycliek, geen enkel privilege en zelfs geen brief over hebben? Daar heeft Van Spanheim twee antwoorden op. In de eerste plaats is alles uiteraard gesupprimeerd door de katholieke kerk. En in de tweede plaats is zij vermoedelijk niet al te produktief geweest, juist omdat zij zo opging in het privé leven dat haar later noodlottig is geworden.

Het schandaal

Want het was de weelde van het pauselijk bestaan, plus natuurlijk de influisteringen van de altijd attente Satan - die haar op het hellend vlak bracht. Maar alweer, wat zij deed, deed zij goed, en zij is er dan ook in geslaagd om wonderlijk lang drie geheimen tegelijk te bewaren: haar vrouw-zijn, haar zwangerschap en de identiteit van haar minnaar. Maar was Joanna dan niet slim genoeg om te voorkomen dat dit alles door zo iets burgerlijks als een bevalling zou uitkomen? Ja1 zegt Van Spanheim, daar was zij slim genoeg voor, maar Onze Ueve Heer heeft ingegrepen: uit medelijden met het misleide volk rukte Hij haar masker af. Voor die ontmaskering koos Hij de processie van de derde dag voor Hemelvaart. De stoet was die dag op weg van het Vaticaan naar de kerk van St Jan van Lateranen, Joanna te paard, toen het gebeurde, - om precies te zijn tussen de kerk van de Heilige Clemens en het amfitheater van Domitianus. Joanna verbleekte, gleed van haar paard' en schonk het leven aan een zoon, of, zoals de Franse editie het zo mooi zegt: elle enfanta en pLeine rue. Ondanks de heuglijkheid van het gebeuren is het slot weer droevig: moeder en zoon geven ter plaatse de geest. En wat de moeder betreft gelooft de schrijver dat dit toch meer uit schaamte was dan door gebrek aan medische bijstand.

Pauzin Johanna viel tijdens een processie voor Hemelvaart van haar paard en schonk het leven aan een zoon

De Kindertroon Na van de ontzetting bekomen te zijn, nam de kerk maatregelen, zoals dat hoort In de eerste plaats werden de processies voortaan langs een andere route geleid, om deze schandelijke plek te mijden. En in de tweede plaats was het natuurlijk zaak herhaLing te voorkomen. Om zeker te zijn dat verdere pausen weer mannen zouden zijn, werd een edict uitgevaardigd dat ten doel had het geslacht van alle nieuwe kerkvorsten vlak na de verkiezing empirisch vast te stellen. Van Spanheim vindt het onderwerp te delicaat om het edict in detail te beschrijven. Hij laat dit over aan een middeleeuwse Franse dichter die ons als volgt over de inhoud inlicht: Si fut tantost faict un Edict, Que jamais Pape ne se fist Tant eust il de science au nas, S’il ne montroit le doy petit Enharnachié de son harnas. (De vaste wet die voortaan geldt is dat geen paus wordt aangesteld, hoezeer belezen en gezien, voordat men al zijn vingers telt en daarbij verder komt dan tien.)

Onmiddellijk na de verkiezing neemt voortaan de paus in het openbaar plaats op een zetel waarin een gedeelte van het zitvlak is uitgespaard en die dus een opmerkelijke gelijkenis vertoont met een oud-hollandse kinderstoel. Een hoge geestellike heeft tot taak om zich middels deze uitsparing ervan te vergewissen dat het met deze Paus in orde is. Met luider stemme laat hij dit weten aan de verzamelde clerus en omstanders, die op hun beurt een opgelucht Deo gratias laten horen. Pauzin Johanna viel tijdens een processie voor Hemelvaart van haar paard en schonk het leven aan een zoon Gedurende vele jaren is aan deze ceremonie strikt de hand gehouden. Zelfs paus Alexander IV moest zich aan het onderzoek onderwerpen, hoewel hij al 4 zoons en een dochter had. Pas in de tijd van de Reformatie werd de open stoel afgeschaft, omdat men de procedure genant begon te vinden. De zedigheid ging zwaarder wegen dan de onzekerheid.

Pausin Joanna heeft dus bestaan. Want Van Spanheim kan slechts lachen om het argument dat O.L. Heer een vrouwelijke paus van een zo losse levenswandel nooit zou hebben toegestaan. O.L Heer heeft wel slechtere Pausen toegelaten, werpt hij tegen, Pausen die men eerder liederlijk dan herderlijk zou kunnen noemen. Als voorbeeld wil hij slechts Joannes XII noemen, wiens leven een ontijdig einde vond toen de echtgenoot van zijn vriendin te vroeg thuiskwam. Aan dit akelige incident, dat in het boek met één zin wordt afgedaan, heeft de uitgever van deze dissertatie toch maar één van de 5 illustraties gewijd. Een mooi voorbeeld van een vroege poging tot popularisering van de wetenschap.