Ook wel:  Gajdar

16 juni 1992:

Na driekwart jaar heeft Rusland eindelijk weer een premier, een post die sinds het vertrek van minister-president Ivan Silajev vorig najaar  vacant is geweest.

Het was niet toevallig dat president Boris Jeltsin hem gisteren vlak voor zijn vertrek naar de Verenigde Staten benoemde. Met Jegor Gaidar als eerste minister moet het Westen namelijk weer het gevoel worden gegeven dat er niets aan de hand is met het hervormingsbeleid van de  Russische regering. Want daarover bestaat twijfel sinds dezelfde Jeltsin vorige week allerhande  voorzichtiger lieden als vice-premier, eigenlijk als mandekkers, om Gaidar heen heeft neergezet. En dat is gevaarlijk. Het IMF heeft die 24 miljard dollar immers nog altijd niet overgeboekt.

Anders dan zijn nieuwe waakhonden is Jegor Gaidar (36) niet een typisch politicus. Hoewel ook hij zijn carrière min of meer in het apparaat van Komsomol en partij is begonnen – zoals alle bestuurders van het  democratische Rusland was ook Gaidar lid van de CPSU, mocht hij ten tijde van de perestrojka opmarcheren als columnist van het theoretische maandblad Komoenist en later zelfs als  redacteur van het centrale orgaan Pravda – mist hij bijna alle kwaliteiten die zeker een  Russische  politicus dient te bezitten. Gaidar valt altijd aan, verdedigt zelden. Zelfs zijn dreiging half april om af te treden, toen het veel conservatievere  parlement hem op de knieën wilde dwingen, was niet echt gemeend, maar een gambiet waarmee hij het offensief wilde heroveren. Gaidar houdt geen rekening met de gevestigde economische belangen, maar voelt zich veeleer de zendeling van de vrije markt. Daaraan ontleent hij het recht om de bevolking te onderwerpen aan zijn ‘shock-therapie’. En dat alles wordt geaccentueerd door zijn presentatie: een hoog-frequente stem die in het tempo van een mitrailleur over de  toehoorders wordt gelegd. Maar juist omdat hij met dit tekort kampt, heeft Jeltsin hem nu nodig. Aanvankelijk zag de president in Gaidar niet veel meer dan een interessante econoom, die hij kon gebruiken als beheerder van de schatkist. Want dat de roebel aan een  forse sanering toe was, dat zag het staatshoofd vorig jaar ook wel. Gaidar werd daarom benoemd tot minister van financiën.

Gaidar wist zich echter  onmiddellijk tot het centrum van het hervormingsbeleid te promoveren. Vanuit zijn theorie dat het herstel van de Russische  economie staat of valt bij een  enigszins stabiele roebel, die alleen via een strak monetaristisch beleid en steun van het IMF op peil zou kunnen worden  gebracht, was dat logisch. Jeltsin zelf moest eind november  niettemin fors onder druk worden gezet door zijn eigen coalitie Democratisch Rusland, voordat hij zover was om Gaidar vervolgens ook tot vice-premier  te benoemen. Feitelijk werd hij daarmee hét gezicht van het hervormingsbeleid, ook al bleef Jeltsin als ‘regeringsleider’ formeel  uiteraard de eerste man.

In die prominente politieke rol is Gaidar zich steeds beter gaan thuisvoelen. Niet alleen omdat zijn arrogantie hem daarbij helpt, maar ook omdat Gaidar niet louter en alleen namens zichzelf spreekt. Hij is vooral de vooruitgeschoven pion van een  hele groep, of beter, van een generatie ’55-’56.  Bijna al zijn bondgenoten (zoals  minister Pjotr Aven van  economische zaken, privatiserings-minister Anatoli Tsjoebais en de  onlangs oververmoeid opgestapte staatsraad Sergej Sjachrai) zijn  geboren in 1955 of 1956 en  gedragen zich als een club van mid-dertigers.

En dat nu is ook precies de reden waarom Jeltsin zijn nieuwe premier op gezette tijden flink kort houdt. Want zijn eigen politieke vrienden, allemaal van dezelfde generatie als de politieke elites in het Westen, hebben veel te verliezen. Voor menig  oudere ex-communistische politicus is het bewind- Jeltsin  een uitgelezen kans om bovenal de oude  nomenklatoera door een nieuwe te vervangen. En die belangen  sporen niet naadloos met de  ambities van het team-Gaidar.

Vorige week, toen de president Jegor Gaidar om die reden plots opzadelde met een aantal conservatievere vice-premiers die tot taak hebben om het industriële complex te beschermen tegen de nu Aan  het licht  komende consequenties van het monetarisme, zat Gaidar er op de  televisie dan ook als een geslagen hond bij. Nu is hij dank zij Jeltsin echter weer het heertje en mag hij zelfs mee op staatsbezoek naar de verenigde Staten.

Hoe lang dat zal duren, is  onvoorspelbaar. Dat zal nog even  de paradox van Gaidar als  politicus blijven: hoe hoger hij klimt, hoe meer bijlen er op zijn nek loeren. Want uiteindelijk is zelfs Gaidar niet meer dan het uithangbord dat Jeltsin speciaal voor het IMF heeft opgehangen.

17-01-1994:

Als Jegor Gaidar vasthoudt aan  zijn besluit geen vice-premier te blijven is dat de tweede keer dat de econoom de Russische regering verlaat. Maar uit het zicht verdwijnen zal hij ditmaal niet: (Gaidar) 37 is nog steeds leider van de partij Rusland Keuze, na aanmelding van een aantal ‘onafhankelijke’ kandidaten  de grootste fractie in het nieuwe parlement. Hij zal als fractieleider Jeltsin bij de uitvoering van hervormingen steunen, al is die steun voor de president niet onvoorwaardelijk, zo kondigde Gaidar gisteren aan.

Jegor Gaidar functioneert binnen en buiten Rusland als het ‘gezicht’ van Ruslands moeizame weg naar de markteconomie.

Het buitenland ziet de relatief jonge, Engelssprekende  academicus met zijn contacten op Harvard en Yale als een  hervormingsgarantie: met Gaidar als minister zal Jeltsins regering wel op de goede weg zijn.

In Rusland zelf daarentegen wordt hij vooral vereenzelvigd met de nadelen die de  economische hervormingen met zich mee  hebben gebracht: werkloosheid, chaos en alsmaar stijgende  prijzen. Van het ‘jonge’ of ‘nieuwe’ zijn ze in eigen land ook minder overtuigd: hij werkte voor de bladen Pravda en Kommunist en  zijn ouders kwamen beiden uit beroemde schrijversfamilies.  Gaidar is het pseudoniem waaronder zijn grootvader, Arkadi Golikov, in veelgelezen  kinderboeken de revolutie romantiseerde.

Gaidar kwam  in de schijnwerpers toen hij eind 1991 door president Jeltsin in de regering werd gehaald. Onder zijn  leiding kreeg de ‘schoktherapie’ vorm: een radicale overgang van een  geleide- naar een kapitalistische economie. In januari 1992 werden de prijzen vrijgelaten om meer producten in de winkels  te krijgen. Dat lukte, maar tegen prijzen die flink hoger lagen dan de prijzen die de gemiddelde Rus zich kon veroorloven.

Grigori Javlinski, de onafhankelijke econoom die gisteren werd benoemd als Gaidars  opvolger, meent dat Gaidar heeft verzuimd eerst de monopolies van  staatsbedrijven af te schaffen.

Vaststaat dat de ‘radicale hervormer’ Gaidar aarzelde om slecht renderende (voormalige) staatsbedrijven te ontbinden. Faillissement zou voor de vaak duizenden werknemers per bedrijf ernstige sociale gevolgen hebben. Ook werd Gaidar gehinderd door de centrale Bak, die de geldpersen naar behoefte liet doordraaien.

In december 1992 werd de  architect van de economische hervormingen, zoals hij inmiddels voortdurend werd genoemd, onder druk van het conservatieve parlement gedwongen zijn werk op te geven. Maar andere jonge ministers van zijn team konden aanblijven en in september 1993 meende president Jeltsin zoveel macht over het parlement te hebben dat hij Gaidar weer binnenhaalde. Enkele dagen later bleek Jeltsin het parlement te ontbinden en verkiezingen  uit te schrijven voor een nieuwe volksvertegen-woordiging. Maar het eerste wat de winnaars van die verkiezingen deden was echter  het ontslag van Gaidar eisen.