Deze week (6 mei 2000) begon in Berlijn het proces tegen de belangrijkste sportbons van de voormalige DDR. Manfred Ewald wordt samen met de sportarts Manfred Hoppner de mishandeling van 142 atletes, voornamelijk zwemsters, ten laste gelegd. Het is vermoedelijk de laatste keer dat het publiek een blik kan werpen in de recordfabriek van de DDR en zijn voormalige president-directeur in den lijve kan aanschouwen.

Precies 10 jaar geleden werd Manfred Ewald waarschijnlijk voor het eerst in zijn leven aan een kritisch interview onderworpen. De Muur was net gevallen, de DDR probeerde op een democratie te lijken en de vaandeldragers van de eerste socialistische arbeiders- en boerenstaat moesten de bevolking verantwoording afleggen over 40 jaar terreur en wanbestuur.

Manfred Ewald had heel wat op kunnen biechten. Het toen 63-jarige lid van het centraal comité van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED) was jaren lang dé sportbons van de DDR geweest. Hij was de grote plan achter de opzienbarende successen, 'de wereldrecords, de Europese en wereldtitels, en, het belangrijkste van alles, de vloed aan Olympische medailles. Dankzij Ewald was de DDR uitgegroeid tot het bijna belangrijkste sportland ter wereld.

Alleen de VS was groter, maar de bakermat van het internationale monopolie kapitaal telde ruim 200 miljoen inwoners. De DDR deed het met 17 miljoen.

Dus eigenlijk was de DDR Maar nog belangrijker was dat Oost-Duitsland het veel grotere en rijkere West-Duitsland had overvleugeld, Bonn mocht zijn harde D-mark hebben; Oost-Berlijn had de meeste gouden medailles. De DDR werd dankzij de sport en dus dankzij Ewald door de wereld se- rieus genomen. Als bewijs hiervan kon het bericht worden opgevoerd, dat de voorzitter van de Turn en Sportbond op de kandidatenlijst stond van het lOC.

Hij was daar in goed gezelschap geweest. Superbons te midden van de superbonzen.

De interviewer wilde het geheim van deze successen weten. De bestuurders schreven ze van oudsher bij voorkeur toe aan het perfecte selectiesysteem van talenten, volmaakte trainingsschema’s en de voortreffelijke wetenschap-pelijke begeleiding. En aan de mentaliteit van de atleten. Zij wilden de superioriteit van het socialisme tegenover het kapitalisme bewijzen. Daarom liepen, zwommen en fietsten ze sneller en sloegen ze harder dan hun rivalen uit het westen.

Ewald probeerde het tijdens het interview ook nog even met dit sprookje. Maar anders dan bijvoorbeeld twee a drie jaar eerder liet de interviewer zich dit keer niet afschepen. In het westen ging het verhaal, dat de DDR-atleten gedoped waren. En hij had zelf ook van atleten gehoord dat ze niet alleen dankzij de superioriteit van het socialisme hoger en verder gesprongen hadden dan de concurrentie. Onzin, zei Ewald. Dat was door het westen verspreide laster. Daar werden de atleten volgespoten met doping. Het kon best eens gebeurd zijn dat ook een DDR-atleet naar de spuit had gegrepen. Maar dat was een uitzondering en niet de regel geweest. Maar zulke gevallen waren hem niet bekend! De interviewer kreeg geen poot , aan de grond, zoals hij zich dezer dagen nog pijnlijk bewust is. Ewald was te glad, te goed gebekt om hem te kunnen pakken. De frustratie was aan het slot van het gesprek zo groot dat de interviewer 'dokter doping' bedankte voor het gesprek.

Dit schoolvoorbeeld van de Freudiaanse verspreking was, zoals de afgelopen jaren is gebleken, een schot in de roos. Manfred Ewald was de dopingpaus van de DDR. Hij was de dragende zuil van een systeem dat omwille van het hoger, beter en sneller, over lijken ging. Alleen om de driekleur met de hamer en sikkel in top van de hoogste mast te zien wapperen. De Honecker van de sport werd Ewald genoemd. Hij was inderdaad bijna net zo machtig als de laatst DDR-despoot.

Die macht dankte Ewald aan zijn bereidheid jeugdige talenten op te offeren aan zijn eerzucht en ambitie. In het begin van de jaren zeventig moet het besluit gevallen zijn dat de prestaties van de atleten voor de DDR van groter belang waren dan hun gezondheid. Die prestaties mochten met 'oneigenlijke' middelen verbeterd worden. Dat wil zeggen: de atleten mochten ook tegen hun wil gedoped worden.

In een land waar eigenlijk niets werkte, stonden de sportlaboratoria op een hoog, je zou bijna zeggen westers, niveau. Hier werden de anabolica, de blauwe en roze pillen gedraaid, waarmee wereldrecords werden gelopen en gezwommen. Hier werden ook de levens verwoest van misschien wel duizenden jongens en meisjes die de pech hadden dat ze redelijk getalenteerd, vaak niet eens meer dan dat, waren. 

Boete

De afgelopen paar jaar zijn er 13 processen tegen artsen, coaches en sportbestuurders van de voormalige DDR gevoerd. Die processen kenden voor de slachtoffers zelden een bevredigende afloop.

De meeste veroordeelden kwamen er met een voorwaardelijke gevangenisstraf en/of een forse boete van af. De slachtoffers van hun experimenten hebben levenslang gekregen.

Ewald en zijn dokter Sickbock, sportarts Manfred Hoppner, staan terecht wegens het toebrengen van lichamelijk letsel in 142 gevallen, de aanklacht telt 179 pagina's, en zij kunnen er van uit gaan dat ze net als hun voorgangers niet achter de tralies verdwijnen. Vooral zwemsters blijken de dupe van de dolgedraaide prestatiemoraal te zijn geworden. Zij zijn meer dan andere atleten volgepompt met anabolica. Een aantal van hen ontwikkelde mannelijke geslachtskenmerken, anderen kregen borstkanker, bleken onvruchtbaar te zijn geworden of brachten mismaakte kinderen ter wereld. Dat heeft Ewald nooit een bal kunnen schelen.1lij heeft zich nooit bekommerd om het lot van 'zijn' atleten.

Toen in 1986 de kerncentrale van Tsjernobyl ontplofte en het gebied rond Kiev een potentieel kerkhof was geworden, verordonneerde Ewald dat zijn wielrenners aan de Vredeskoers die desondanks ook door deze regio voerde, deelnamen. Olympisch en wereldkampioen Uwe Ampler weigerde. Hij werd door een 'hysterische Ewald' de grond ingestampt, aldus een ooggetuige.

Ewald leed in die tijd onder de stress die het steeds maar opjagen tot topprestaties door anderen kennelijk meebracht. Hij leidde een leven als een vorst, had een auto met chauffeur, verdiende voor DDR-begrippen het astronomische bedrag van 3400 mark per maand, woonde in een riant appartement en had twee keer de met 20.000 mark gedoteerde Karl Marxorde opgespeld gekregen. Ook, of liever, zeker in het socialisme maakt geld alleen niet gelukkig. Ewald raakte aan de drank.

Afgang

Of de alom tegenwoordige binnenlandse veiligheidsdienst, de Stasi, hem op de korrel had genomen, is nog steeds een onderwerp waarover druk gespeculeerd wordt. Hij placht te zeggen dat hij een maatje te groot was voor de machtige Stasi-chef, Erich Mielke. Dat was grootspraak waar Mielke niet van hield. En omdat Ewald zoals zo veel sportbonzen niet kon wijzen op een onbesproken levenswandel, kan niet uitgesloten worden dat Mielke het een en ander tegen Ewald in de hand had. Bewezen is het niet.

Na de Val van de Muur en de ontbinding van de DDR raakte Ewald niet in de vergetelheid, maar wel op de achtergrond. In 1994 keerde hij even terug in de schijnwerpers. Hij had een boek over zijn leven en loopbaan geschreven, waarvan alleen de titel 'Ich war der Sport', overeen kwam met de werkelijkheid. Dat boek mocht hij in een talkshow toelichten. De presentator had een dopingexpert en een slachtoffer, een zwemster uitgenodigd. Daar had Ewald niet op gerekend. Hij kon draaien, liegen en roepen dat hij 'het niet had geweten'; dit keer had hij gesprekpartners tegenover zich die wisten waar ze het over hadden.

Zijn optreden werd een afgang. Na de uitzending dook hij onder. Jarenlang weigerde hij in het openbaar te verschijnen. Tot hij begin deze week weer het middelpunt van de belangstelling werd. Dinsdag verscheen hij belaagd door fotografen in de rechtszaal. Zwijgend en met een superieure glimlach, alsof het verdachtenbankje de hem toekomende ereloge was.