* Zaandam, 1972

Zij is de dochter van PvdA-politicus Piet Dankert, is een onbekende in theaterkringen. Hoewel acteren altijd haar grote liefde was, besloot ze op haar achttiende toch vreemd te gaan meteen studie Frans en vertaalwetenschappen. Een jaar geleden keerde ze op haar schreden terug en koos ze alsnog voor een bestaan op de planken. De actrice in spé volgde de Theater Vormingsklassen in Amsterdam, toen ze in het tv-programma Nova een oproep zag voorde rol van Anne Frank. 'Ze konden geen geschikte kandidaat vinden, dus ik reageerde maar. Meteen hele slordige brief samen met twee stomme foto's. Afgewezen. De foto's kreeg ik geretourneerd. Vond ik niet zo leuk, maar ik kreeg later toch een nieuwe kans. Het gekke was dat ze toch nog een foto van me hadden, maar die bleek dus van een ander meisje te zijn. Een misverstand, maar toen dacht ik wel: nu moet ik het worden ook.

Ze werd 't. Waarop werd ze beoordeeld? Ofwel: hoe ziet de regisseuse Anne Frank? Arda Brokmann: 'In mijn fantasie is Anne een intelligent meisje. Alert, open, met een grote geestelijke rijpheid. Maar óók met een geheim. Bij de auditie waren we dus op zoek naar een meisje met een intelligente, vrolijke uitstraling én een geheim. Nou, dat is Cléo. Het feit dat ze nauwelijks acteerervaring heeft, maakt haar fris en open, net als Anne. Aan de andere kant moeten we nog werken om haar een aantal technische dingen bij te brengen, dat is logisch, maar ik heb alle vertrouwen in haar. Cléo is een talent, een onaangetast talent.'

    Het Dagboek met haar besproken: Tekst Pieter Wesseling, foto’s Frans Jansen

Dinsdag, 4 april 1944.

En voortleven zou ze. Haar dagboek, de schriftelijke neerslag van twee jaar onderduikers bestaan, zou Anne Frank voor velen het symbool maken van de joodse tragedie. Ze groeide uit tot een mythe, een godinnetje, maar bleef toch vooral dat schoolmeisje dat op 12 juni 1942 een dagboek voor haar verjaardag kreeg om daarin op treffende wijze haar zielenroerselen op te tekenen. Vijftig jaar na haar dood in concentratiekamp Bergen-Belsen vertolkt Cléo Dankert (22) de rol van Anne Frank, ineen nieuwe toneelbewerking van Mies Bouhuys. Dat Anne bij veel mensen het beeld oproept van Joden vervolging en concentratiekampen vind ik begrijpelijk,zegt de uitverkoren actrice. 'Maar ik heb haar vooral leren kennen als een leuke vriendin.

Een tweeluik over Anne Frank - de mythe en het bakvisje.

De mythe

Audrey Hepbum wees de rol van Anne Frank ooit af, omdat ze zelf als tiener meisje de oorlog in Holland had meegemaakt. Het was alsof God mij die rol verbood Is die emotionele beladenheid voor jou een reden tot twijfel geweest?

Cléo Dankert: 'Nee, maar die Audrey Hepbum heeft dat meegemaakt, joh. Haar overweging kan ik wel begrijpen, maar ik ben van een andere generatie. Daarom heb ik meer afstand. Als ik Anne's boek lees, ben ik soms wel emotioneel, maar het dagboek is niet deportatie, joden vervolging en gaskamers. Dat kwam daarna. Daarom dacht ik eerst: bij de voorbereiding op mijn rol wil ik niet te veel boeken lezen over concentratiekampen, en ik ga niet naar Shoah kijken. Uiteindelijk heb ik er wel over gelezen; ook wat er met Anne is , gebeurd. Er is het verhaal van een kampoverlevende die haar daar heeft gezien, in Bergen-Belsen. Anne leed aan tyfus, ze werd helemaal gek van alle insecten en beesten die in haar kleren en in haar bed zaten. Puur als actrice, als de speelster van Anne, blijf ik vinden dat ik me niet te veel moet gaan verdiepen in haar latere ellende. Als ik haar zó voor ogen heb, kan ik haar niet meer spelen. Dat plaatje is veel te heftig voor me, dat is hel. Het Achterhuis was nog niet hel. De hel is het hoofdstuk daarna. ,

Door die achtergrond van de oorlog, door de mythe, krijgt zo'n voorstelling niettemin een extra spanning .

'Ja, dat denk ik ook wel. Ik realiseer me dat het emotioneel kan worden, Anne's achtergrond laat je niet onberoerd. Maar ik ben er niet bang voor. Niet dat ik krampachtig het leed buiten de deur houd, maar het moet niet te emotioneel worden. Ik mag er niet in zwelgen. 

Bij de laatste toneeluitvoering van Het Dagboek van Anne Frank, tien jaar geleden, werd hoofdrolspeelster Jip Wijngaarden bij voorstellingen nadrukkelijk geconfronteerd met de heftigheid:

Ik heb me moeten wapenen tegen de bak ellende die je over je heen krijgt. Veel gehuil na afloop, het zoveelste kampverhaal in detail. Is dat iets waar je je op instelt ?

'Nee, nog niet. Zal wel komen, denk ik. Ik sta er niet om te springen, maar je maakt natuurlijk wel wat los bij mensen. Ze moeten me alleen niet identificeren met Anne Frank. Ik ben Cléo Dankert, actrice. Als iemand Hamlet speelt, is het ook geen Hamlet. 

Aanleiding voor de toneelvoorstelling is het vijftigste sterfjaar van Anne Frank. Wat is volgens jou het belang van de opvoering van haar dagboek, in het licht van het huidige tijdsgewricht ?

'Het onderwerp rassendiscriminatie is nog steeds actueel. In België heeft het Vlaams Blok weer vet gewonnen. In Duitsland hoor je van vreemdelingen-haat. Maar persoonlijk wil ik het stuk niet opvoeren om mensen op te voeden, of zo. Ik houd niet zo van dat moralistische. , Voor Nederlanders behorende Duitsers anno 1994 nog steeds niet tot de top vijf van de meest sympathieke volkeren.

'Die afkeer komt vaak van mensen die niets met de oorlog te maken hebben gehad. Als je die tijd wel hebt meegemaakt en je hoort Duits, dan krijg je misschien een nare bijsmaak. Je hoort meteen aufmachen. Maar bij mensen van mijn generatie? Donder op. Walgelijk. Otto Frank, de vader van Anne, stond daar heel goed tegenover. Na 1945 zocht hij bewust contact met Duitsers, ondanks zijn verblijf in Auschwitz. Ik denk dat zo'n houding meer vruchten afwerpt dan wanneer je zegt dat het allemaal klootzakken zijn. Jonge Duitsers zadel je met iets heel vervelends op; onbewust krijg je misschien toch een soort schuldgevoel. Maar kan jij d'r wat aan doen, datje opa SS' er was?'

Veel ( Amerikaanse) toeristen doen ook aan mythevorming: zij zien Anne Frank als een soort heldin. Bij een bezoek aan Het Achterhuis fotograferen ze opgewonden haar beeldje en vechten om kastanjes van de door haar beschreven boom.

Ik vind er natuurlijk niets slechts aan dat het Anne Frankhuis zo populair is. Mensen worden geconfronteerd met iets waarvan het absoluut goed is om mee geconfronteerd te worden. Aarzelt. Maar iedere toerist in Amsterdam rent eerst naar het Anne Frankhuis. Het is echt een attractie, net zoiets als de Eiffeltoren. Vind ik gewoon gek. Lacht. 'Het zal me niks verbazen als de meeste mensen niet eens het boek hebben gelezen!

Twee weken geleden bezocht ik voor het eerst het Achterhuis. Dan zie je hoe de familie Frank en Van Daan hebben geleefd. Ze hadden het voor Nederlandse begrippen nog goed, want bijna niemand leefde met twee families in een huis. Meestal zaten de kinderen in Friesland, opa en oma in Brabant, enzovoorts. Ik vond het Anne Frankhuis heel mooi en indrukwekkend, maar door al die bezoekende mensen is de spirit een beetje weg. Het is ontzield, ja. En op de plaatsen waar het echt mooi is, kun je niet komen, zoals de vliering waar Anne naar de kastanjeboom keek. Jammer.

Laat het duidelijk zijn dat ik het hartstikke goed vind dat mensen erheen gaan. En als mensen haar een godinnetje vinden, nou, het was toch een bijzonder meisje? Vind ik wel begrijpelijk. Is niks mis mee. ‘Zij 't dat een symbool of mythe vaak wordt ontdaan van menselijke trekjes, terwijl de ontroering van Anne Frank misschien juist ligt in het gewone schoolmeisje dat zo 'n lot niet verdient.

'Zeker. Op toneel kan ik niets met die mythe. Dan wordt het heel zielig, sentimenteel. Zou Anne nooit willen, denk ik. De toeschouwer zit dan ook voortdurend met z'n vingers in het pak tissues, niet de bedoeling. Kijk achter de mythe en je ziet een leuke puber, een gekke meid. Met hele zinnige ideeën.

Het bakvisje

Driedagen voorde inval van de Griine Polizei, op 1 augustus 1944, schrijft ze: 'Van binnen wijst de reine Anne me de weg, van buiten ben ik niets dan een van uitgelatenheid losgerukt geitje. 'Zo'n uitspraak moet voor jou een belangrijke leidraad voor die rol zijn.

'Mja. Als ze alleen is, komt dat stille en ingekeerde naar voren. Maar in het stuk zijn er altijd die andere mensen, aan wie ze maar zelden iets van haar innerlijk laat zien. Als façade is ze dan dat losgerukte geitje, die juffrouw Snaterbek, behalve tegen het einde, als ze verliefd is op Peter. Ze zoekt in feite naar een synthese tussen haar binnenwereld en haar buitenwereld. Die uitersten liggen veruit elkaar. Het bakvisserige is soms erg bakvis, terwijl haar stille kant meteen zo teruggetrokken in een hoekje is. Heel kenmerkend.

Dat wisselende, veranderlijke zie je ook terug in haar gedrag. Ze gaat van de ene emotie in de andere. Dan weer hoopvol, dan weer triest. En heel druk, zo druk dat ze de rem niet kan hanteren. Dat springerige en wispelturige heb ik zelf namelijk ook sterk, haha. Ik herken veel van Anne. Ik had vroeger ook dat frivole en dat hoehoe-hoehoe. De joker van de klas, he. Heel erg druk, aandachtnodig hebben, de clown spelen. Maar van binnen... stil.'

Ze ontroert je.

Zacht: Ja.Denkt even na. Dan: Wat ik heel mooi vind aan haar is:, ze wil zich niet in de ellende storten. Ze blijft vechten om niet in het negatieve te zakken. Dat is dapper. Ze pakt het dagboek en bladert. ( 'Hier zegt ze: " Ik ben vaak neerslachtig geweest, maar nooit wanhopig. Ik beschouw dit onderduiken als een gevaarlijk avontuur, romantisch en interessant." Of hier, een stukje waarin ze schrijft dat ze het Achterhuis ziet als "een stukje blauwe hemel, omringd door, zware, zwarte wolken". Een mooi beeld. Ze kon heel goed schrijven. Soms heeft ze prachtige metaforen. "Ik dwaal van de ene naar de andere kamer, de trap af en weer op en heb een gevoel als een zangvogel, wiens vleugels hardhandig uitgerukt zijn en die in een volslagen duisternis tegen de spijlen van zijn nauwe kooi aanvliegt. 'Naar buiten, luchten lachen, schreeuwt het in me. "Zeis eigenlijk continu ontroerend. Voor mij persoonlijk ook op verschillende manieren, niet eens zo in de zin van snik-snik. Ze wil echt leren, he. Om een goed mens te worden. Iedere avond denkt ze in haar bed na over wat ze die dag goed en fout heeft gedaan. Heel bijzonder.

Wat beschouw je als het meest humoristische, in haardagboek?

'pfff, moeilijk. Ik heb gesnikt, gehuild én me bescheurd van het lachen. Wat ontzettend geestig is: het moment dat ze op de wc zit en haar vagina bekijkt. Ze vindt het ook belachelijk dat haar moeder niet eens weet wat een clitoris is. Dat staat overigens in de nieuwste uitgave van het dagboek; in oudere versies heeft Otto dat soort passages geschrapt omdat ze te persoonlijk waren.'

Pakt het boek en zoekt weer even. Dan: 'Hier, een passage over Dussel.

"Daar ik het zeldzame geluk heb (!) met den HoogEdelwelopgevoeden heer mijn, helaas zeer nauwe, kamer te mogen delen en daar ik algemeen voor de slechtst opgevoede van de drie jeugdigen gehouden word, heb ik nogal wat te stellen om de oude vaak herhaalde standjes en vermaningen te ontlopen en me een Oost-Indische doofheid aan te meten." Even later zegt ze: "Heus, je moet niet denken dat het gemakkelijk is het onopgevoede middelpunt van een bedillerige onderduikers familie te zijn."

Anne kon ook hardvochtig zijn, vooral tegen haarmoeder. Zoals die keer dat ze een nachtmerrie heeft. Dan komt Edith, haar moeder, bij haar bed en vraagt: "Wat heb je gedroomd?" "Niks. Ga maar weg." "Kan ik nog wat voor je doen?" "Ja, roep Otto maar." Haar moeder mocht haar niet troosten. Kun je niet maken! Dat ziet ze zelf ook wel in, maar dan is ze toch keihard. Ach, hoort ook bij een puber.'

Nog andere opvallende trekje? 'Ik vind haar zo religieus. Daar hoor je weinig mensen over, maar God is voortdurend aanwezig. Verder is ze heel wijs en vooruitstrevend, ze denkt goed na over dingen. Zoals ze dingen beschrijft, over de oorlog, bijvoorbeeld. "Ik geloof nooit dat de oorlog de schuld is alleen van de grote mannen, van regeerders en kapitalisten. O nee, de kleine man doet het net zo goed graag. Er is nu eenmaal in de mens een drang tot vernieling, een drang tot doodslaan, tot vermoorden. En zolang de hele mensheid zonder uitzondering geen grote metamorfose heeft ondergaan, zal de oorlog woeden, zal alles wat opgebouwd; aangekweekt, gegroeid is, weer geschonden en vernietigd worden, waarna de mensheid weer opnieuw moet beginnen." Binnen niet al te lange tijd moet je haar op de planken zetten. Hoe bereid je je voor?

'Intuïtief. Op mijn gevoel. Zoals ik al zei, ik kan haar wel volgen. Daarom hoef ik niet zo in haar huid te kruipen: die brokjes en stukjes van haar persoon zie ik al. Eén keer heb ik van haar gedroomd. We zaten allebei in een bakfiets, in de oorlog, ‘s-nachts, en we moesten soldaten ontwijken en onderduiken. Toen we langs het Amstelhotel kwamen, kregen we heel veel bloemen. De sfeer was niet angstig, eerder gemoedelijk. Ik droom zelden, althans, ik kan het me nooit herinneren. Als ik de voorstelling straks elke dag moet spelen, zal dat wel veranderen. Dan word ik elke dag door de SS opgehaald.

Heb je het gevoel dat je contact met haar hebt? 'Ja. Ik zie haar echt als een vriendinnetje, weetje. Je bent iedere dag wel met haar bezig, dan gaat ze toch leven. Soms zet ik haar portret op mijn bureau, ga ik even tegen d'r aan lullen. En als je maar lang genoeg naar die foto kijkt, lijkt het alsof dat gezicht gaat bewegen. Dan zie je dat ze naar me begint te lachen.' .

#