Een Zuid-Afrikaanse roman, geschreven door een actief ANC-Iid, met als belangrijkste motief een Perzisch sprookje - nog maar een kleine zes jaar geleden zou zoiets haast ondenkbaar zijn geweest. Het zojuist in vertaling verschenen Kafka’s vloek van Achmat Dangor geeft daarom een aardige indicatie van hoezeer de Zuid-Afrikaanse literatuur in beweging is gekomen sinds de verkiezingen van 1994. Dangor schreef eerder sterk politieke poëzie en publiceerde in 1990 nog een roman over de noodtoestand, De Z-Town trilogie. Met Kafka's vloek laat hij zien dat literatuur in het nieuwe Zuid-Afrika minder dienstbaar is aan de politieke strijd dan aan de verbeelding van de schrijver.

Kafka's vloek zou ook weer geen Zuid-Afrikaanse roman zijn, als er geen raakvlakken waren met kwesties als identiteit, de beperkingen die daar aan opgelegd worden door kleur en klasse, en wat er gebeurt wanneer een individu besluit om die beperkingen naast zich neer te leggen. De raakvlakken vond Dangor in het sprookje van de arme tuinman Majnoen en de mooie prinses Leila, die verliefd worden en afspreken elkaar in het bos te ontmoeten. Leila's vader, de kalief, ontdekt het plan en sluit zijn dochter op, maar Majnoen blijft wachten op de afgesproken plek, net zolang totdat hij zelf in een boom is veranderd.

Majnoen, zegt Oscar Kahn, een van de personages uit Dangors roman, is niet alleen een naam maar ook een geestesziekte: 'een ziekte die mensen treft die durven af te dwalen van hun "plaats in het leven", van dat kamertje dat je bij je geboorte wordt toegewezen.' Oscar weet waar hij het over heeft. Zijn eigenlijke naam is Omar Khan, en hij is afkomstig uit een lndiaas-islamistische, dus gekleurde, familie. Dankzij een Afrikaner grootmoeder heeft hij echter blond haar en blauwe ogen, waarvan hij gebruik maakt om zich te transformeren tot de joodse, dus blanke, Oscar Kahn. Als Oscar verhuist hij van de townships naar de voorsteden, maakt hij carrière als architect en trouwt hij met de blanke Anna. Die trotseert de afkeuring van haar snobistische familie voor hem: 'verrukkelijk, zo'n bruine boterham met honing. Prima voor in bed…. ..maar trouwen? Dat is een andere zaak', 'zegt Anna 's zus, nog de ruimdenkendste van het stel.

Alles lijkt goed te gaan totdat Oscars moeder overlijdt. Zijn broer Malik, moslim-politicus en altijd gekleed in de traditionele djebella, komt het hem vertellen, net wanneer ook Anna's familie op bezoek is, Oscar valt dus onherroepelijk door de mand. Bovendien wordt hij, als afvallige moslim, ook door zijn 'eigen mensen' niet meer geaccepteerd. Vanaf die dag krijgt Oscar last van een vreemde ademhalingsaandoening: hij ademt koolzuur in en zuurstof uit. Als Anna hem verlaat, verandert hij langzaam in een boom.

Deze samenvatting doet de roman rechtlijniger lijken dat hij is. Kafka's vloek is een veelstemmig verhaal waarin naast de hoofdpersonen nog diverse zonen, dochters, vriendinnen en echtgenotes aan het woord komen, en de vertelstructuur allesbehalve chronologisch is. De familiegeschiedenissen strekken zich uit van het begin van de twintigste eeuw, als het Afrikaner meisje Katryn verliefd wordt op Shaik Khan, tot aan de periode na de verkiezingen van 1994. De Khans zijn meesters in de metamorfose: Katryn wordt Ouma Kulsurn, fanatiek in haar opgelegde bekering tot de islam. Haar zoon, 'Salaam de Bazenmaker', heeft een bloeiende handel in paspoorten:

hij zet arme kleurlingen op de boot naar Turkije of Libanon en laat hen terugkomen als blanke Europeanen. Ook de witter-dan-witte familie van Anna herbergt verrassingen. Vader blijkt er nog een gezin op na te houden met een gekleurde vrouw, en broer Martin is recidiverende incestpleger.

Gaandeweg leidt Dangors caleidoscopische aanpak echter tot een steeds gefragmenteerder verhaal waarin de samenhang een beetje zoekraakt.

Tegen het einde van het boek introduceert hij bovendien thrillerachtige elementen, die eerder in een ander soort roman lijkenthuis te horen. Ook gaan zijn toch al bloemrijke stijl en fantasievolle beelden steeds meer overhellen naar barokke overdadigheid. Voor een roman die gaat over de invloed van een politiek systeem op microniveau, op identiteit, intieme relaties en familieverhoudingen, zit er overigens opvallend weinig liefde in het verhaal, en opvallend veel slechte seks, incest, misbruik en wreedheid. Maar misschien zegt dat wel alles over de vernietigende werking van de apartheid.

CORINE VLOET