Heer van Apeltern, enz. genaamd tot den Pol

* Tiel 2.11.1741 - † 6.6.1784

Hij was een er voornaamste leiders in de strijd van de Patriotten tegen het stadhouderschap. Hij studeerde te Utrecht, had veel belangstelling voor talen, geschiedenis, maar vooral voor theologie en filosofie, waarbij hij sterk onder invloed kwam van de Engelse en Franse schrijvers van de nieuwere richting, waarvan hij ook een enkel werk vertaalde. Hij vestigde zich te Zwolle en deed in 1769 pogingen om zitting te krijgen in de Staten van Overijssel, hetgeen toentertijd een zeer geruchtmakende zaak was. Eerst in 1772 zag hij zijn streven, door toedoen van stadhouder Willem V, met succes bekroond.

Nauwelijks had Joan Derk zitting genomen of hij kwam in conflict met de stadhouder en de meeste leden van de Overijsselse Statenvergadering. Zo bepleitte hij, tegen het advies van de Stadhouder in, een versterking niet alleen van het leger, maar ook van de vloot, iets waartegen de landprovincies steeds gekant waren. Duidelijk bleek bij de behandeling van de zaak, hoe zijn gedachten in nieuwere richting gingen: de vrijheid, welke hij bedreigd achtte door de te grote macht van de stadhouder, moest beschermd worden door een burgermilitie, door vrijheid van drukpers. Ook kwam hij op voor een versterking van de nationale eenheid en voor enige tempering van het provincialisme. In het conflict tussen Engeland en zijn Amerikaanse kolóniën stond Joan Derk met zijn sympathie kordaat aan de zijde van de opstandelingen, wier strijd tegen de Britse tirannie hij volkomen gerecht achtte.

Het hoofdthema in Van der Capellen's leven is zijn strijd tegen het conservatisme geweest, al bleef in zijn gedachtewereld veel vaags en onzekers. Hij onderhield connecties met Amerikaanse democraten (Adams, Trombull e,a.) en voerde een zeer krachtige actie tot afschaffing van de drostendiensten in Overijssel, welke strijd hem steeds verder van de ridderschap verwijderde, zodat hij in 1778 uit de Statenvergadering gesloten werd. De beslissende episode in zijn bedrijf was toen in de nacht van 25 op 26 september 1781 in verschillende steden een anoniem pamflet verspreid werd, Aan het volk van Nederland, Eerst in de 19^de eeuw kon worden bewezen dat Joan Derk de schrijver was.

Het geschrift, dat alom diepe indruk maakte. was een felle, gedocumen-teerde en welsprekende aanklacht tegen de stadhouder, wiens grote macht bestreden werd en die verantwoordelijk gesteld werd voor alle slechte toestanden in de Republiek en speciaal voor de verliezen in de vierde Engelse oorlog. Het pamflet huldigde de leer der volkssoevereiniteit tegenover de toenemende monarchale macht der Oranjes. In dit pamflet vond de opkomende burgerdemocratie iets van een programma. Geleidelijk aan werd Joan Derk -al bleef zijn auteurschap verborgen - een belangrijke figuur in de patriottenbeweging, mede door zijn Amerikaanse betrekkingen, zijn onderhandelingen met de Franse gezant en met Amsterdam. Hij leidde grotendeels een adresbeweging ter verkrijging van de erkenning der Verenigde Staten door de Staten-Generaal, waartoe in 1782 inderdaad besloten werd. Voorts bleef hij in Overijssel actie voeren tegen allerlei verouderde instellingen en vrijheidsbeperkingen. Zijn populariteit won dermate dat de ridderschap zijn schorsing niet langer kon volhouden: in 1782 werd hij weer toegelaten, vooral op aandrang van de steden.

De laatste jaren van zijn leven zijn de jaren van zijn meest algemene actie geweest. Hij onderhield betrekkingen met al wat democratisch of anti-prinsgezind was in het gehele land en met velen in het buitenland. Zijn werkzaamheden stelde zich een algemene democratisering van het bestuur van Republiek en provincie ten doel, niet door een geweldadige omkeer, maar door een langzame hervorming, zoweel mogelijk in aansluiting bij oudere rechten of wetsartikels. Hij deed echter de ervaring op fat de democratische gedachteniet het uitgangspunt van de Hollandse pensionarissen was. Zeer kraschtig verdedigde hij het denkbeeld van toekennen van bepaalde bevoegheden aan “burgercommissie”om alzo de macht van de regenten te beperken. Daaraan verbond zich weldra het idee van de burgerbewapening, die echter niet van hem afkomstig was, maar waarvoor hij een ijverige propaganda voerde, o.a. door vertaling van een werk van Fletcher. Daaruit ontstonden de vrijcorpsen, of exercitiegenootschappen, gelijkertijd. (Hij werd commandant ervan in Zwolle.) Tegelijkertijd nam hij de strijd tegen de drostendiensten weer op en had nu volledig succes: zij werden afgeschaft, Voorts streed Joan Derks voor de rechtten van de kleine steden en voor een betere stemming in de Overijsselse Staten om de overmacht van de edelen te breken; ook hierin had hij succes. Ten slot te deed hij veel moeite voor een verbond met Frankrijk, omdat hij begreep, dat alleen dit land belang had bij de overwinning van de nieuwe ideeën in de Republiek tegenover Engeland, dat van nature de stadhouder steunde. Bij zijn dood was dit vrijwel verzekerd, in 1785 kwam het tot stand. Aldus heeft Van der Capellen belangrijk werk verricht, door zijn agitatie, zijn welsprekende correspondentie met velen en zijn onversaagd optreden tegen verouderde instellingen, door een warme liefde voor het algemeen belang en de vrijheid. (PROF. DR L. G. J. VERBERNE)

LITT.: M. de Jong Hzn, J.D.v.d. C. (Groningen 1922); Idem: De oudste uitgaven van het pamflet "Aan het volk van Nederland" (1924); Zijn brieven werden uitgegeven door: W.H. de Beaufort (Werken Hist. Gen. 27b); door Sillem, ibidem; door W.W. v.d. Meulen (Bijdr. Meded. Hist. Gen. XXVIII); H.T. Colenbrander, De Patriottentijd I (Den Haag 1897); P. Geyl, De Patriottenbeweging (Amsterdam 1947).

Joan Derk van der Capellen tot den Pol, voorman der Patriotten, 1741-1784. Zwolle, Bloemendalstraat 12. Grote versierde steen met voornamelijk Engelse tekst: 'Erected by the Honand Society of New York a.d. 1908. Joan Derck van der Capellen tot den Pol, ridder inde ridderschap van Overijssel 1741-1784.

In grateful recognition of the services rendered by him during the war of the revolution on behalf of the united colonies of North AIRerica 1775-1783 which materiany contributed towards the establishment of their independence as a nation.

Een man van adel met dubbele achternaam die de revolutie steunde, destijds de Amerikaanse revolutie. Vandaar het eerbetoon uit Amerika op dit Zwolse huis, waar hij een tijdlang heeft gewoond: in grateful recognition.

Joan Derk van der Capellen tot den Pol was een oprechte democraat, die moderne republikeinen nog tot voorbeeld strekt. Voorman der Patriotten en als zodanig verklaard tegenstander van stadhouder Willem V en de gehate drostendiensten, die erop neerkwamen dat boeren jaarlijks enkele dagen gratis voor hun heer moesten werken. Door Joans politieke acties werd dit feodale recht afgeschaft, maar de stadhouder van Oranje bleef voorlopig zitten.

Aanvankelijk waren ze goeie maatjes, Willem Ven Van der Capellen, tot laatstgenoemde in de ban raakte van de gebeurtenissen in Amerika, waar opstandige kolonisten sinds 1775 het Engelse gezag bestreden. De prins stond aan Britse zijde, de Overijsselse ridder schaarde zich achter de rebellie, die hij openlijk vergeleek met de Nederlandse vrijheidsstrijd tegen Spanje. Van der Capellen wilde, radicaal als hij was, een snelle erkenning van de 'United States of North-America', die zich in 1776 van het moederland afscheidden, en ook daarin zou hij zijn zin krijgen.

Het staat allemaal met zoveel woorden op de steen in de Bloemendalstraat: zijn ijveren heeft wezenlijk bijgedragen tot de onafhankelijkheid van de VS, al duurde het tot 1908 voor de dankbetuiging gestalte kreeg.

Een paar biografische feiten nog. Joan Derk van der Capellen tot den Pol werd in 1741 in Tiel geboren. Hij studeerde rechten in Utrecht, waar hij vijfjaar colleges volgde zonder één examen te doen, maar dat was blijkbaar geen belemmering voor een politieke carrière. Van de man is verder bekend dat hij bijna zijn hele leven tobde met een ingewandskwaal. Hij is op 42-jarige leeftijd in Zwolle gestorven.