* Parijs 19.8.1848 – † Petit Gennevilliers 21.2.1894.

Boven - zelfportret en foto 

Hij werkte aanvankelijk in naturalistische trant en werd later, onder invloed van de impressionisten, wier mecenas hij was, eveneens impressionist. Zijn fraaie verzameling impressionistische schilderijen en eigen werk vermaakte hij aan het Louvre. Veel van zijn werk bevindt zich ook in de Verenigde Staten.

Caillebotte stond als schilder op het tweede plan, maar is belangrijk geworden door zijn steun aan impressionisten, daartoe in staat gesteld door zijn fortuin. Hij organiseerde o.a. tentoonstellingen. Zijn belangrijke verzameling impressionistische werken vermaakte hij aan de staat. Zij is opgenomen in de collectie van het Luxembourg te Parijs.

LITT.: A. Tabarant, Le peintre Caillebotte et sa collection (1921).

De geschilderde tuinen

Cirkels van noeste arbeid.

Garden at Yerres. Uitg. Abrams, 341 blz. Prijs f 204,25

William Robinson, de grondlegger van de 'wilde tuin', beschreef in 1883 het zogenaamde 'carpet bedding' -waarbij rijen niet-winterharde planten in symmetrische figuren streng in het gelid worden gezet, als 'carrying the dead lines of the building into the garden', Dit soort perken is al sinds lang niet meer in de mode, in de eerste plaats door toedoen van Robinson zelf, maar in stadsparken en geometrisch aangelegde tuinen als Versailles komen ze nog wel voor. Ze beleefden het hoogtepunt van hun populariteit in de negentiende eeuwen het is goed er even bij stil te staan dat voor iemand die opgroeide in de jaren zestig of zeventig, van die eeuw tuinen er altijd zo uitzagen.

De tuin van de résidence secondaire van de familie Caillebotte in Yerres, niet ver van Parijs, was geen uitzondering. Gustave Caillebotte heeft die tuin een paar keer geschilderd en als je deze schilderijen bestudeert, begint tot je door te dringen wat Robinson precies bedoelde. Het was een groot huis met een park eromheen, uitgestrekte grasvelden en massa's bomen.

Allemaal heel pittoresk en aantrekkelijk. Maar dan ligt daar plompverloren in het gazon een van die afschuwelijke perken en een eindje verder nog een: keurige cirkels gevuld met vlijtigliesjes, begonia's en geraniums (dat wil zeggen pelargoniums) in schelle kleuren, die in geen enkel verband staan met het omringende landschap en uitsluitend getuigen van de noeste arbeid van de tuinman en de rijkdom van zijn werkgever.

Caillebotte, dat moet hem worden nagegeven, lijkt er ook niet erg in geïnteresseerd te zijn geweest; zijn weergave bestaat eerder uit felgekleurde vlekken en strepen dan uit iets dat op zichzelf als bloemen herkenbaar is. Later in zijn leven kreeg hij zijn eigen tuin en begon hij met veel toewijding interessantere bloemen te schilderen; zijn chrysanten bijvoorbeeld zijn schitterend.

De schilderijen die hij tijdens zijn jeugd in Yerres maakte, en die blijkbaar nooit eerder zijn gereproduceerd, zijn te vinden in Caillebotte and his Garden at Yerres van Pierre Wittmer, een Engelse vertaling (door een anonieme vertaler: er wordt geen naam vermeld, een veeg teken) van Caillebotte au jardin. De Engelse titel is misleidend en onmiskenbaar bedoeld om allerlei wervende associaties op te roepen (impressionisten, tuinen, Monet, Giverny) en aldus twee soorten potentiële kopers te strikken.

Maar wie iets als Giverny verwacht komt bedrogen uit: Caillebotte was geen Monet in zijn tuin (die overigens niet echt de zijne kan worden genoemd, het landgoed was van de familie), en het bekijken van deze schilderijen maakt alleen maar duidelijk wat een bijzondere tuin Giverny in feite was.

Gelukkig volstond Caillebotte niet met het schilderen van perkplanten; hij schilderde ook de moestuin ( waar rechte lijnen van in het gelid staande planten niet misplaatst zijn, maar waar zijn tuinlieden op blote voeten wat vreemd aandoen), de bossen en de rivier de Yerres waar hij met zijn vrienden ging roeien. Het is merkwaardig dat Wittmer 'veel van Caillebottes oorspronkelijkheid' toeschrijft aan 'de invloed van illustraties uit tuingidsen en tuinboeken op zijn composities', hoewel de andere schilderijen, vooral die van de rivier, meestal veel geslaagder zijn dan die van de bloembedden. Het lijkt mij waarschijnlijker dat Wittmer, omdat hij zelf zoveel tuinboeken heeft doorgewerkt, niet bereid is toe te geven dat Caillebotte gewoon schilderde wat hij zag in de dichtstbijzijnde tuin.

In een poging het boek aanlokkelijker te maken voor tuiniers heeft Wittmer eindeloze passages in bombastisch proza uit een Frans tuinhandboek uit 1859 overgeschreven. Zelfs ik, die bijna alles over tuinieren met belangstelling kan lezen, vond het onleesbaar; maar misschien was het bedoeld voor de andere categorie van kopers, degenen die alles over impressionisten kunnen lezen. Hoe dan ook, wanneer Wittmer Caillebottes tuin begint te beschrijven is hij vastbesloten ervan uit te gaan dat zijn lezers niets weten. Wie zit te wachten op een definitie van klimop ('een decoratieve plant met dicht gebladerte waarvan de houtachtige stengels en groene scheuten overvloedig korte wortels produceren, die haar in staat stellen zich als met klampen aan elke ondergrond vast te hechten')? Of van regen ('Regen is een klimatologische factor, onontbeerlijk voor de groei van planten')? Na een tijdje begin je je af te vragen of hij zich niet richt tot een derde categorie van kopers, die gewoonlijk (en zeer ten onrechte) door auteurs wordt genegeerd, de kopers afkomstig van een andere planeet.

SARAH HART

Vertaling Karina van Santen

DE PARKET SCHAVERS

Callebotte die door de krant l’Evenement ironisch werd betiteld als "de milionair die in verloren momenten schilderkunst beoefent", is misschien wel een van de meest originele impressionistische schilders. Op zijn 25e erft hij een fabuleus fortuin, dat hij gebruikt om de impressionistische groep te ondersteunen en in 1877 slaagt hij erin een gedenkwaardige expositie te organiseren van 250 werken, van onder anderen Monet, Renoir, Pissarro, Sisley, Cézanne, enz. Binnen de groep neemt Caillebotte een aparte plaats in.

Deze Parket schavers, robuuste werklieden die hij schildert terwijl zij ingespannen hun arbeid verrichten, getuigen van zijn voorkeur voor stadstaferelen en grijze, donkere tonen, waarmee hij tamelijk ver staat van de "lichte schilderkunst" van de overige impressionisten. Het vertrek baadt in het strijklicht dat de kleinste houtkrul een "hyperrealistisch" effect bezorgt. Maar wat zijn gehele oeuvre kenmerkt, is zijn kunstige vlakverdeling, altijd sterk van opbouw, en zijn fotografisch oog dat met een moderne blik zelfs de meest ondankbare onderwerpen voorziet van ongebruikelijke perspectieven en kaderringen.

1875

Olieverf op linnen, 102 x 146 cm Parijs, Musée d'Orsay

LE PONT D' EUROPE

Hoewel voornamelijk bekend vanwege zijn mecenasschap, was Caillebotte eveneens een uitstekend schilder. Als oud-leerling van Bommat verliet hij het officiële onderwijs en exposeerde met zijn impressionistische vrienden tot aan 1882. Evenals zij werd hij bekoord door "moderne" onderwerpen en verruilde hij het schilderen van historiestukken voor het schilderen in de open lucht van de alledaagse omgeving. En wat is er alledaagser, maar ook eigentijdser, dan die metalen brug die de spoorbanen van het station Saint-Lazare overspant? Caillebotte heeft dit grote schilderij niet ter plekke gemaakt. Het is het resultaat van zes zorgvuldig uitgewerkte schetsen waarin hij probeert het licht te vangen en zijn persona- ges de juiste plaats te geven. De beide wandelaars zijn identificeerbaar, namelijk Caillebotte zelf in gezelschap van een vriendin, waarschijnlijk madame Hagen. Het schaduwspel, dat gevormd wordt door de spanten van de brug is een vondst die Caillebotte zowel versterkt als onderbreekt, door de slagschaduw van de hond zonder baas. Tijdens de 3^de Expositie der Impressionisten in 1877 schreef de journalist van l'Evénement: "Onze complimenten, Caillebotte. U moet die dag enige bijzonder geslaagde impressies hebben opgedaan".

1876

Olieverf op linnen, 124,8 x 180,7 cm Genève, Musée du Petit Palais

REGEN IN PARIJS

Caillebotte heeft hier een onderwerp gekozen dat goed bij hem past, als welgesteld flaneur. Deze ingenieur interesseerde zich voor de impressionisten en wijdde zijn vrije tijd (en zijn geld) aan de schilderkunst. Hij zet zijn ezel op een stoep bij een groot kruispunt (rue de Turin en rue de Moscou). Ondanks het regenachtige weer wordt de buurt verlevendigd door voorbijgangers en wandelaars, zoals het paar hier op de voorgrond. Het vochtige weer veroorzaakt een lichte nevel en het lijkt alsof de huizen, de paraplu's en de kleding bezien worden vanachter matglas. De stoeptegels en het plaveisel weerspiegelen alleen maar lichte schaduwen. De opklaring benadrukt de on- doorzichtigheid van de dingen, maar zorgt voor lichteffecten op de paraplu's. De voorbijgangers op het middelste gedeelte zijn niet alleen maar silhouetten. men ziet hoe ze zijn vastgelegd in hun beweging. Het gebaar van de heer, uiterst rechts, die even zijn paraplu optilt om niet in botsing te komen met het onoplettende paar dat hem tegemoet komt en het gebaar van de vrouw die een slip van haar rok optilt om hem tegen modder te beschermen, zijn van een aangrijpend realisme.

1877

Olieverf op linnen, 209 x 300 cm Chicago, Art Institute

GEZICHT OP HOULGATE, CALVADOS

Ondanks het feit dat Gustave Caillebotte van beroep scheepsbouw-kundig ingenieur was en voornamelijk bekend vanwege het feit dat hij een zeer grote collectie schilderijen aan het Louvre heeft nagelaten, is hij veel meer dan alleen maar een getalenteerd amateur-schilder.

Dit Gezicht op Houlgate is zeer representatief voor zijn werk. Hij probeert een symbiose te verwezenlijken tussen een krachtige, regelmatige, soms zelfs strakke lijn en een directe, persoonlijke kijk op de dingen, wat karakteristiek is voor de nieuwe stromingen in zijn tijd. Deze samenvoeging van academisme en creatieve intuïtie manifesteert zich hier in een "a priori" opzet, sober van vorm en kleur. De daken verschillen door hun materiaal en hun vlakken. Ze zijn getrouw weergegeven en in hun natuurlijke rangschikking komt het spel van hun ongeordende hoeken goed tot zijn recht. Het kleurengamma is zeer fijn, als in een pastel, en schept een eenheid tussen de rustige golven en de huizengroepen, waar de ramen en deuren sterk geaccentueerd zijn in vlakke tinten. De diagonale richting, die benadrukt wordt door de parallel lopende witte banen en de rechte weg op de voorgrond, geeft de compositie een aangenaam uitgebalanceerde beweging.

Olieverf op linnen, 65 x 81 cm

Lausanne, particuliere collectie

JONGEMAN VOOR HET RAAM

René de jongere broer van de schilder staat met zijn rug naar ons toe, kijkend door het raam van het familie huis op 77 rue de Miromesnil, Parijs.  De grote balustrade creëert een sterke afscheiding tussen binnen en de wereld buiten  buiten, en het oog volgt automatisch de richting waarin René kijkt. De splitsing die op deze wijze in het schilderij is aangebracht laat zien dat Caillebotte een goed inzicht had in verhoudingen en geeft een goed idee over Parijs, als een van de vele schilderijen die hij heeft geschilderd over Parijs en de werkende klasse.

Onder nog enkele schilderijen van hem

Heer op de brug

Tourville

Meisje op de rivier

Man voor een raam

Boulevard Italien