* Breslau 4.2.1906 – † (door ophanging) Flossenbürg 9.4.1945

Hij was de zoon van Karl Bonhoeffer

Hij groeide op in een vooraanstaand liberaal milieu, waardoor zijn hele leven en denken iets aristocratisch hebben behouden.

Hij studeerde theologie in Bonn en Berlijn, o.a. bij A. von Harnack en R. Seeberg, maar werd blijvend beïnvloed door Karl Barth. Na zijn promotie in 1927 werkte hij een jaar als predikant te Barcelona en in 1931 werd hij privaatdocent in Berlijn. Van 1933 tot 1935 was hij als pastor werkzaam in Londen. Als blijk van verzet tegen het opkomend bewind van Hitler werd hij in 1934 lid van de Bekennende Kirche.

In 1935 werd hij directeur van een seminarie van die Kerk in Finkenwalde (Pommeren). Vanaf 1940 nam hij actief deel aan het verzet tegen het nazi-bewind. Na een huiszoeking op 5 april 1943 werd hij door de Gestapo gevangengenomen. Kort voor de bevrijding werd hij op persoonlijk bevel van Hitler in het concentratiekamp te Flossenbürg ter dood gebracht.

Bonhoeffer is wereldberoemd geworden na het publiceren van de brieven die hij in de gevangenis geschreven had aan zijn vriend E. Bethge (Widerstand und Ergebung, 1951). De vragen die Bonhoeffer daarin aanroerde op theologisch gebied, bleken precies de vragen te zijn die bij velen leefden na de Tweede Wereldoorlog. Hij maakte daarin de balans op van het deficit van het officiële christendom in het Westen.

Dit heeft volgens hem totaal voorbijgezien aan de maatschappijontwikkeling, waarbij de Westerse mens mondig is geworden en hij God niet langer als stoplap voor problemen wenst te gebruiken. De christen dient te komen tot een niet-religieuze interpretatie van de bijbel en moet leven alsof God niet bestaat ( 'etsi Deus non daretur').

De werkelijkheid mag niet verdeeld worden in twee lagen, er is slechts één werkelijkheid.

De ideeën van Bonhoeffer ondervonden spoedig veel weerklank, maar gingen veelal een eigen leven leiden. Bij nadere bestudering blijkt dan ook dat zij lang niet zo ondubbelzinnig zijn als men veronderstelde in de jaren vijftig en zestig. Zijn uitspraken die in verschillende brieven bijna met elkaar in strijd zijn en zijn theologische visie als geheel zijn te sterk met zijn persoonlijkheid verweven dan dat ze zo maar toegepast kunnen worden op de generatie na hem. De briefvorm waarin zijn gedachten overgeleverd zijn (persoonlijke stijl, weinig systematisch, meer problemen oproepend dan oplossend), heeft velen geboeid, maar heeft tevens een onoverzienbare hoeveelheid interpretaties opgeleverd.

Typerend voor Bonhoeffer lijkt de volgende uitspraak: 'De God die met ons is, is de God die ons verlaat (vgl. Marc. 15:34). De God die ons in de wereld doet leven zonder de werkhypothese God, is de God voor wiens aanschijn wij staan.'

Links Onder: Met catechisanten uit Berlijn-oost, 1932

Rechts boven: Bonhoeffer (derde links) op de binnenplaats van de gevangenis Tegel

WERK: Sanctorum Communio (1927); Akt und Sein (1931); Die Nachfolge (1937; Ned. vert.: Navolging, 1964); Gemeinsames Leben (1938); Ethik (1949); Widerstand und Ergebung (1951, herz. uitg. 1970; Ned. vert.: Verzet en overgave, 1956, 21972); Gesammelte Schriften I-VI (1958–1974; Ned. vert. van fragmenten: Wie is en wie was Jezus Christus?, 1967); Bonhoefferbrevier (1968); Het gebedenboek van de bijbel (1969); Trouw aan de wereld (1970); Het wezen van de kerk (1972); Tot de nacht voorbij is (1976).