Door onze redacteur ROBERT VAN DE ROER ROTTERDAM, 18 Nov.2002

Nu vandaag de wapeninspecteurs van de Verenigde Naties na bijna vierjaar terugkeren in Irak, is de centrale vraag: is hun Zweedse leider, Hans Blix (74), krachtig en politiek geraffineerd genoeg om Irak te ontwapenen, in een mate die alle grote lidstaten tevreden stelt, van de Verenigde Staten tot Frankrijken Rusland? Om aan hun uiteen lopende behoeften te voldoen, moet Blix een bijna bovenmenselijke evenwichtskunst tonen. Aan Amerikaanse kant vragen leiders zich af: zullen Blix en zijn mensen niet opnieuw worden bedrogen door Irak, waarna militair Ingrijpen onvermijdelijk is? Aan Europese kant overheerst andere vraag: voorkomt Blix een oorlog?

Blix beweert dat niet hij, maar de VN-Veiligheidsraad de vinger aan de trekker heeft. Maar daarmee doet hij zijn, in resolutie 1441 vastgelegde sleutelrol te kort. Elke Iraakse overtreding die hij rapporteert aan de Veiligheidsraad, kan de opmaat zijn tot Amerikaans militair optreden.

Op basis van '1441 en eventueel door Blix aangedragen 'bewijs' kunnen de VS zelf beslissen tot militair ingrijpen, zonder dat andere landen nog een veto kunnen uitspreken.

De Amerikaanse regering kijkt de komende dagen en weken nadrukkelijk mee over de schouders van Blix en verbergt haar scepsis over het hoofd van VN-wapeninspectieteam UNMOVIC allerminst. Pentagon-adviseur Richard Perle, geestverwant van hardliners als minister van Defensie Rumsfeld en diens plaatsvervanger Wolfowitz, zei vorige week. "Als het aan mij lag zou ik, op basis van zijn eerdere staat van dienst, Hans Blix niet gekozen hebben."

En inderdaad, de VS en Blix verschillen nu al van mening over de mate van flexibiliteit die de inspecteurs jegens Irak moeten tonen. Tegenover de "nul-tolerantie" van Washington staat de meer ontspannen benadering van Blix: ook al voorspelt hij veel indringender inspecties dan in het verleden, hij heeft zijn inspecteurs voorgehouden hun Iraakse gesprekspartners niet "boos of agressief ' te bejegenen.

President Bush heeft gezegd, dat hij geen enkel Iraaks verzet tegen de wapeninspecties zal accepteren militair zal optreden als Bagdad geen afstand doet van zijn massavernietigingswapens. Blix heeft laten weten dat hij kleine vertragingen bij inspectieplaatsen of tot informatie niet zal opvatten als "wezenlijk verzet', de term in resolutie 1441 voor mogelijk nieuwe Iraakse schendingen van ontwapeningsverplichtingen "We willen dat niemand schietgraag is", heeft Blix tegen leden van de Veiligheidsraad gezegd.

Als dit verschil in benadering hervatting van de inspecties, die volgende week, blijft best dan ligt een crisis tussen de VS en de wapeninspecteurs in het verschiet. En vermoedelijk ook tussen de VS en andere grote landen in de VN-Veiligheidsraad zoals Frankrijk en Rusland, die een minder ultimatieve toon jegens Bagdad aanslaan.

De meningen over Blix variëren van lof tot kritiek. "Hij is een gekwalificeerde man, met grote managementervaring in een internationale organisaties zegt een Europese ontwapeningsexpert. Een zeer hoffelijke heer, een jurist die een geweldig respect heeft voor internationale overeenkomsten, normen en wetten", aldus de Amerikaanse ontwapeningsexpert Robert Elnhorn.

Maar critici van Blix, niet alleen Perle maar ook oud-medewerkers, vinden hem naïef. Zo hield Blix in september tegenover deze krant vast aan het oude inspectieregime In resolutie,1284 en geloofde hij niet dat de VS dit zouden aanscherpen: ‘Zeg dat maar tegen de Veiligheidsraad, maar voorlopig is het onze bijbel’. Blix onderhandelde vervolgensop basis van deze resolutie met Irak maar moest enkele dagen later in de Veiligheidsraad al toegeven dat een nieuwe, hardere resolutie nodig was.

Critici vinden de oud-minister van Buitenlandse Zaken te beschaafd om keihard op te treden tegen een in hun ogen crimineel regime als Irak. Niet alleen omdat hij in hun ogen te zeer tamboereert op soevereiniteit van staten. Maar ook omdat hij al eerder bedrogen is door Saddam, als hoofd van het Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) tussen 1981 en 1997. Volgens de vroegere IAEA-inspecteur David Kay maakt Blix geen onderscheid tussen good guys and bad guys" en zou hij het beter doen  als "echtscheidingsadvocaat”'. Blix riep Kay eens tot de orde wegens het confronteren van"een vertegenwoordiger van een staat" toen Kay een Irakees scherp ondervroeg. ook de vroegere IAEA-consultant David Albright twijfelt eraan of Blix de man is die "gesloten deuren open" open kan en wil krijgen.

Criticiwijzen erop dat hij en de nucleaire 'waakhond' IAEA er niet in slaagden Iraks nucleaire programma op te sporen vóór de Golfoorlog van 1991. Blix aanhangers zeggen dat het non-proliferatieverdrag destijds geen indringende nucleaire inspecties in Irak toestond. Zijn aanhangers menen ook dat Blix zijn les toen geleerd heeft: hij heeft later scherpere controles heeft doorgevoerd, in Irak en vooral ook in Noord-Korea.

Blix heeft het lot van hemzelf en dat van Irak niet in eigen hand. Zal Saddam voor de deadline van 8 december al zijn massavernietigingswapens openbaren? Onduidelijk is ook of Irak een 'anti UNMOVIC-industrie' zal opzetten om de inspecteurs te misleiden, zoals in het verleden: variërend van het organiseren van files rond inspectieplaatsen tot en met het permanent verplaatsen van massavernietigingswapens, dit alles in een land ter grootte van Frankrijk.

Wat kan Blix doen om zo'n herhaling van het Iraakse kiekeboespel te voorkomen? Het is niet uitgesloten dat hij een speelbal wordt in een strijd binnen de Amerikaanse regering en tussen de grote landen. Leiden de inspecties werkelijk tot ontwapening, zoals een groot deel van de wereld wil, of' zijn ze slechts de proloog van de definitieve oorlog met en de uiteindelijke verwijdering van Saddam Russein, zoals Amerikaanse 'havikèn' willen. De hele wereld tevreden stellen, dát lijkt onmogelijk voor Blix.