* 1789, Zuid Afrika - † 1815, Parijs

Het gipsen afgietsel van Saartje Baartman, zoals het werd tentoongesteld in het Franse Musée de l’Homme in Parijs.

2 februari 2002:

Zuid-Afrika kan de vlag uitsteken. Na een gedwongen  verblijf van bijna 200 jaar in het buitenland, keert Saartje Baartman ofwel de Hottentot Venus terug naar haar geboortegrond. De Franse regering geeft daarmee eindelijk gehoor aan de talloze verzoeken van Pretoria om de stoffelijke resten van dit symbool van slavernij en uitbuiting terug te geven.

Het bizarre  verhaal van de  Hottentot Venus begint in 1789, toen in een klein Zuid-Afrikaans dorp van de inheemse Khoi-Khoi-stam een  meisje werd geboren. Saartje had een relatief onbezorgde jeugd en groeide uit tot  dorps-schone. Dat bleef ook bij de blanke overheersers niet onopgemerkt.

Op 21-jarige leeftijd werd  de welgevormde Saartje als slavin geronseld door de Nederlandse kolonisten Hendrik en  Johan Keizer, die haar door-verkochten aan de Britse scheepsarts William Dunlop. Hij nam haar vanuit Kaapstad mee naar Londen, waar ze onder mensonwaardige omstandigheden werd geëxploiteerd. Saartje was verworden tot een kermisattractie op Piccadilly Circus. Tot groot genoegen van het Engelse publiek moest zij dag in dag uit haar opmerkelijke bilpartij etaleren, die zo kenmerkend is voor vrouwen van de Khoi-Khoi ofwel Hottentotten.

In 1814 werd zij verkocht aan een Franse handelaar in exotische dieren. Hij liet haar onder zo mogelijk nog  slechtere omstandigheden in een kooi optreden in de straten van  Parijs. Een jaar later kwam  de inmiddels zieke Saartje in  handen van dr. Georges Cuvier, de grondlegger van de Franse vergelijkende anatomie.

Cuvier (foto boven) vergeleek haar bewegingen met die van een aap en zag zijn theorie over het minderwaardige zwarte ras daarmee bevestigd.  De arts meende met haar de ‘missing  link’ te hebben gevonden, de ontbrekende schakel tussen dier en mens.

Georges, baron de Cuvier, naar een schilderij door Bahe, Parijs, Musée d’Histoire Naturel.

De doorgaans schaars  geklede Saartje bleek niet bestand tegen het koude en vochtige Europese klimaat. Zij werd steeds zieker en overleed  op 26-jarige leeftijd aan een  longontsteking. Daarmee was echter geen einde gekomen  aan haar “koloniale, racistische en seksistische uitbuiting”, zoals de huidige minister Roger-Gérard Schwartzenberg van Onderzoek deze week in de Franse Senaat omschreef.

Dr. Cuvier liet van Saartjes lichaam een gipsen afgietsel maken, alvorens haar te  ontleden. Haar genitaliën werden vervolgens op sterk water  gezet en dienden wederom als attractie voor het nieuwsgierige publiek. Volgens de anatoom werden met de bovenmatige omvang van haar schaamlippen de primitieve seksuele driften van de Afrikaanse vrouw aangetoond.

Uiteindelijk kwamen haar botten, de potten met lichaams-delen en het gipsen beeld in het Musée de l’Homme aan de voet van de Eiffeltoren terecht. Ook daar diende de Hottentot Venus vele decennia als publiekstrekker. In  1976 belandden haar stoffelijke resten in de catacomben van het museum, waar zij werd vergeten.

Bijna twintig jaar later kwam in Zuid-Afrika Nelson  Mandela aan de macht. Voor het eerst kreeg de culturele identiteit van de zwarte bevolking de erkenning die zij verdiende.

Het was Madela in in 1994 tijdens een staatsbezoek aan Frankrijk aan president Mitterrand voor het eerst vroeg om de resten van Saartje  Baartman terug te geven.

Nu het Franse parlement groen licht heeft gegeven voor de teruggave, staats niets meer een snelle repatriëring in de weg. Maar of daarmee de Hottentot Venus eindelijk rust zal worden gegund is zeer de vraag. Hoewel Mandela pleit voor een menswaardige  begrafenis, bestaan er in Zuid-Afrika inmiddels plannen om Saartje opnieuw aan het publiek te tonen. Maar dit keer als symbool van overwinnign op de racistische en seksistische uitbuiting door de blanke koloniale overheerser.

Saartje Baartman in de kunst:

Sculptuur door Willie Bester, 2000