En hervormster en pacifiste

* 6-9-1860 te Cedarville - † 21-5-1935 te Chicago

Op een reis in Europa kwam ze in 1887 toevallig in aanraking met het echtpaar Barnett en Toynbee Hall in Londen. Naar dit voorbeeld stichtte ze samen met Ellen Gates Starr in 1889 te Chicago Hull House, het eerste van  een hele serie Amerikaan-se buurthuizen, dat ze ge-durende 46 jaren met grote bezieling en succes heeft geleid. Met haar sociale en culturele programma’s bereikte en steunde ze veel verarmde Europese immigranten. Omdat ze als een der eersten begreep dat de oorzaken van de nood belangrijker zijn  dan de nood zelf, stond ze met grote vasthoudendheid op de bres voor de verbetering van de sociale wetten en verhoudingen. Met Emily Balch was zij in 1915 een der oprichtsters van de Woman’s International league for peace and freedom, van welke organisatie zij jarenlang de eerste presidente was.

Haar werk als pacifiste, nationaal en internationaal, vond erkenning toen zij in 1931, samen met N.M.Butler, de Nobelprijs voor de vrede mocht ontvangen.

Herbert Hoover vroeg haar dikwijls om raad; Woodrow Wilson zei haar dat haar hulp hem "sterkte"; Theodore Roosevelt noemde haar "Amerika's verdienstelijkste burger". Steden, staten en beroemde universiteiten vereerden haar met hun hoogste onderscheidingen en zij kreeg de Nobelprijs voor de vrede. Niettegenstaande al deze eerbewijzen verkoos zij in een achterbuurt te wonen, en zelden in haar lange leven was zij zó trots als bij haar benoeming tot inspecteur van de vuilophaaldienst in Chicago.

Zij heette Jane Addams. Zij woonde in Hull House, een van de eerste centra voor maatschappelijk werk, in Amerika, door haar opgericht in de sloppen van West-Chicago. Bijna een halve eeuw streed zij daar tegen onrecht en harteloosheid, tegen vuil en ziekte, tegen hebzucht en corruptie, tegen onverdraagzaamheid, schijnheiligheid, domheid en oorlog.

Twee generaties eer enige stad in Amerika die zaak ernstig zou nemen, wees zij op de economische en morele noodzaak van krotopruiming. Vrijwel in haar eentje begon zij een kruistocht voor de volksgezondheid tegen de smerige bakkerijen en slagerswinkels. Zij organiseerde een van de eerste acties tegen de jeugdmisdadigheid. Zij demonstreerde voor het vrouwenkiesrecht. En het felst van alles streed zij voor het onwettig verklaren van oorlog.

Hull House bestaat nog, een baken van naastenliefde in het grauwe West-Chicago. Ruim twintig jaar na haar dood gaat het door haar begonnen werk nog steeds voort. Volgend jaar zal haar geboorte, honderd jaar ge leden overal in de Verenigde Staten worden herdacht.

Jane Addams werd 6 september 1860 geboren in het gehucht Cedarville in de staat Illinois. Van kind af aan leed zij aan een lichte vergroeiing van haar ruggengraat, waardoor haar hoofd scheef gedraaid was en, tot dit gebrek door een operatie werd gecorrigeerd, liep zij ook moeilijk, met naar binnen gekeerde tenen. Misschien heeft dit alles haar tot nadenken gebracht en ontsproot hieruit haar medeleven met misdeelden. Toen zij zes jaar was, reed zij eens in het rijtuig van haar ouders door een achterbuurt van een naburig stadje. Zij zag voor het eerst hoe arme mensen woonden. Diep geschokt vertelde zij haar vader dat zij later een mooi groot huis zou bouwen in een achterbuurt "om de mensen op visite te vragen". Dat was precies wat zij 23 jaar later deed.

Gedurende een reis naar Londen met haar schoolvriendin Ellen Gates Starr, bezocht zij Toynbee Hall, het eerste centrum voor maatschappelijk werk ter wereld, dat vier jaar tevoren was opgericht. Diep bewogen door wat zij had gezien, haastte Jane Addams zich naar Chicago terug om daar een soortgelijk centrum te vestigen. Vijf maanden lang, in 1889, doorkruiste zij de achterbuurten op zoek naar de plek waar het " grote huis'. van haar jeugdvisioen het nodigst was.

Op een hoek stond, omringd door vuile, overbevolkte krotten, een vervallen herenhuis, dat in 1856 door een zekere Hull was gebouwd. De buurt krioelde nu van de armsten onder de armsten: net aangekomen immigranten uit Italië en Griekenland, Duitsland, Rusland en Polen. Het wegdek bestond uit modder; slechts enkele huizen hadden stromend water; drie of vier gezinnen moesten het samen doen met een tapkraan op de binnenplaats. Voor de duizenden die opeengepakt huisden in een gebied met een straal van vijfhonderd meter, waren drie badkuipen beschikbaar. Van riolering was ternauwernood sprake en het huisvuil werd maar zelden opgehaald; overal hing een afschuwelijk doordringende stank. Jane Addams besloot dat dit de juiste plaats voor haar was.

Het oude bakstenen huis was verpauperd. Aan de ene kant was er een kroeg tegenaan gebouwd, aan de andere kant een stalhouderij ; de eerste etage diende als pakhuis, de tweede als een doolhof van smerige één kamerwoningen. Jane Addams huurde een gedeelte van de eerste en de hele tweede etage, sloeg een voorraad zeep, loog, lysol en boenders in en betrok deze ruimte met haar vriendin juffrouw Starr. Wekenlang schrobden zij. Toen openden zij de deuren. Later schonk de eigenaar van Hull House juffrouw Addams niet alleen het oude huis maar ook het hele blok aangrenzende percelen waar het uitgebreide Hull House nu staat.

Het woord "maatschappelijk werk" bestond nog niet. De dames Addams, de leidster, en Starr, de gewillige volgelinge, betraden volslagen onbekend gebied. Lang eer haar voor taak was volbracht hadden zij de weg in kaart gebracht die nu door maatschappelijke werkers over de hele wereld wordt gevolgd.

Hun eerste zorg betrof de zuigelingen, die bij honderden stierven door vervuiling, onwetendheid van le ouders en ondervoeding. Zij nodigden de moeders uit haar baby's te komen baden, en zij bezochten de huurkazernes om er behoorlijke slaapplaatsen voor de kinderen in te richten. Al spoedig kwamen andere jonge vrouwen helpen. Binnen een jaar  waren er twintig vrijwilligsters.

Er heerste veel tbc in de levensmiddelenhandel in Chicago; de melk was besmet; misdadigheid en zuigelingensterfte vlogen omhoog. Niettegenstaande twaalf urige werkdagen in Hull House vond Jane Addams nog tijd om dit trieste relaas overal te vertellen waar zij maar een gehoor vond, in kerken, verenigingszalen, en vrouwenclubs. Een jonge rijke huiseigenaar die haar had horen spreken, vroeg hoe hij kon helpen.

Juffrouw Addams keek hem strak aan en wees erop dat hij in de omgeving van Hull House een aantal vervuilde, door prostituees bewoonde brandvallen bezat. Als hij die nu eens tegen de grond gooide en daar kinderspeelplaatsen aanlegde ?  Eerst was hij woedend, maar een paar weken later gaf hij haar de grond. Op 1 mei 1892 opende Jane Addams het eerste openbare speelterrein in Chicago.

De schandalige toestanden in de fabrieken wekten al spoedig haar verontwaardiging op. In de confectie-industrie werden dure kleren geknipt in onveilige fabrieken, daarna thuis genaaid door vrouwen en kinderen in de buurt, de kinderen verdienden een dubbeltje per uur. Jane Addams eiste veiligheidswetten voor fabrieken een verbod van kinderarbeid.

Tot dat ogenblik had men Hull House als "ongevaarlijk" beschouwd. Nu brak de storm los. Werkgevers, ouders uit de achterbuurten en politici trachtten Jane Addams tot zwijgen te brengen. Deze vrouw bemoeide zich met het bedrijfsleven; daar moest een eind aan komen. Eén fabrikant beloofde vijftigduizend dollar "voor het werk van Hull House" mits juffrouw Addams haar actie voor veiligheidswetten zou staken. De woede versterkte haar wil om door te zetten.

Al spoedig werd Hull House per jaar door vijftigduizend mensen uit de buurt bezocht. Zij kwamen er om degelijk koken en huishouden te leren, om hun vakkennis te verbeteren, om er spelletjes te doen, te dansen, samen te zingen en gratis gebruik te maken van de badinrichting in het souterrain.

Corrupte stadswijkbestuurders verzetten zich met man en macht tegen Jane's streven naar een betere riolering en vuilophaaldienst. Zij stuurde de vrouwen uit de buurt getweeën erop Uit om overtredingen van de reinigingsverordeningen op te sporen. De rapporten hierover leverde zij in op het stadhuis.

Het gemeentebestuur legde ze naast zich neer, maar de pers, die een schandaal rook, gaf er grote bekendheid aan. De burgemeester, onder de indruk van juffrouw Addams' oprechtheid, benoemde haar tot inspecteur van de vuilophaaldienst

Van de eerste dag af aan was zij elke ochtend om zes uur op stap om de vuilnismannen op hun onfrisse tocht te volgen en erop toe te zien dat zij hun werk behoorlijk deden: Zij slaagde erin het aantal vuilniswagens voor haar wijk uit te breiden van negen tot zeventien; zij diende aanklachten in tegen huiseigenaren en veroorzaakte zo'n opschudding dat Chicago aan zijn schoonmaak begon.

Hull House werd het Mekka voor bezoekers uit heel Amerika en Europa. Enkelen liepen boos weg. Jane Addams wilde niets weten van rassenscheiding. De eerste inwonende geneesheer was een neger. Negers hoorden tot de bewoners en de gasten, en zaten met juffrouw Addams aan tafel. Dit veroorzaakte nogal opschudding, artikelen voor en tegen in de pers, en nog grotere bekendheid en nog meer bezoekers: senatoren en ministers, een Britse premier, hoogleraren uit Heidelberg. Zij kwamen om te kijken en keerden geïnspireerd terug.

Op politiek gebied was Jane Addams een individualiste, die niets moest hebben van partijetiketten. Als pacifiste van jongsaf, protesteerde zij tegen de reserveofficiersopleiding op de middelbare scholen. In de Eerste Wereldoorlog bracht dit haar in conflict met "patriottische verenigingen" en later met de American Legion, een vereniging van oorlogsveteranen, die op een vergadering jouwden toen haar naam genoemd werd.

Jane Addams was een lelijke vrouw. Zij droeg altijd heel eenvoudige en goedkope kleren; zij had haar geld voor belangrijker zaken nodig. Een biograaf die haar boekhouding mocht inzien, vertelt dat zij 45 jaar nog nooit een salaris had willen hebben, maar integendeel royaal had bijgedragen in de kosten van Hull House en soortgelijke instellingen, uit haar erfenis en de honoraria van haar lezingen en publicaties.

Verloren zaken waarvoor Jane Addams vocht werden meestal grote successen, en de meeste van haar "gevaarlijke" ideeën waren algemeen aanvaard vóór haar dood. Zij beleefde de invoering op ruime schaal van haar geliefde kinderwetten; bescherming van mannen en vrouwen in de industrie; onderwijs voor volwassenen, open bare speelterreinen, crèches en voorschriften voor de volksgezondheid waren overal ingevoerd. Zij stemde mee in vijf presidentsverkiezingen en vrouwenkiesrecht was in de V.S. allang niet meer belachelijk.

Jane Addams stierf aan kanker op 21 mei 1935. De groten en bijna- groten kwamen naar de rouwdienst op de binnenplaats van Hull House. En haar eenvoudige vrienden, de buren die zij "op visite had gevraagd", kwamen bij duizenden. Vele duizenden meer knielden op straat neer en weenden bij dit laatste afscheid van hun vriendin. hl de hele wereld sprak of schreef men ontroerende woorden ten afscheid. Die zij zelf het meeste zou hebben gewaardeerd, kwamen heel spontaan.

Om een grote mensenmassa bij het station te vermijden, had men niet aangekondigd met welke trein het stoffelijk overschot zou worden vervoerd naar het kleine kerkhof in haar geboorteplaats, Cedarville. De ochtend .na de rouwdienst reed de lijkauto onopgemerkt door de straat van Hull House. Het verkeer was er druk en lawaaiig. Op een kruispunt moest de lijkwagen stoppen voor het rode licht. Een grote agent liep op de chauffeur toe "Is zij het?" vroeg hij. De chauffeur knikte. De agent blies op zijn fluitje; het verkeer stond stil; het werd doodstil op het kruispunt. De agent salueerde en wenkte dat de lijkauto kon doorrijden. De mensen op de trottoirs konden hem verstaan.

"Rust in vrede !" zei hij, en Jane Addams verliet "haar buurt" voor het laatst. Het laatste woord dat daar in haar stille aanwezigheid werd gesproken was het woord waarvan zij et meeste hield: Vrede.

Literatuur:

M.Tims, Jane Addams of Hull House, 1860-1935 (1961)