ADAM

         Links: Adam en Eva volgens Constantin Brancusi (1916-1921)

Boven: de schepping volgend Albrecht Dürer

In het scheppingsverhaal van de bijbel (boek Genesis) de naam van de eerste mens en de stamvader van het menselijk geslacht; oorspronkelijk is het woord Adam een algemene benaming voor 'mens', samenhangend met het Hebreeuwse adamah, de roodbruine aarde waaruit Adam geformeerd werd. Eerst in Gen. 4 : 25 wordt Adam als eigennaam en zonder lidwoord geschreven. Wij vinden in het begin van het boek Genesis twee verhalen omtrent de schepping van de mens. Het eerste (Gen. 1:26-30) verhaalt in verband met de scheppingsweek, dat God op de zesde dag de mens (man en vrouw) heeft geschapen 'in Gods beeld en naar Zijn gelijkenis'. In het tweede verhaal (vanaf Gen. 2 :4) worden de schepping (vorming uit het stof der aarde) en de lotgevallen van Adam beschreven.

Zijn oorspronkelijke woonplaats is de Hof van Eden (het paradijs). Hij leeft bij de boom des levens, die hem beschermt tegen de sterfelijkheid, en bij de boom van de kennis van goed en kwaad, waarvan de vruchten hem verboden zijn. Nadat uit een deel van het lichaam van de mens de vrouw Eva gebouwd is (het is niet zeker, dat er aan een 'rib' is gedacht), leeft de mens als man en vrouw. De laatste Iaat zich door de slang overreden van de verboden vrucht te eten en zij neemt haar man in de ongehoorzaamheid mee. Hierop ontdekt het mensenpaar zijn naaktheid. Na de aankondiging van een doem, zowel over de slang, de vrouw als de man, wordt het eerste mensenpaar uit de Hof van Eden verdreven. De toegang tot de boom des levens is nu afgesloten en daarmee is de mens aan de sterfelijkheid prijsgegeven. Als kinderen van Adam worden in de bijbel met name genoemd Kaïn, Abel en Set. Volgens Gen. 5 :5 leefde Adam 930 jaar.

In de navolgende afbeel-dingen hebben wij de verdeling gemaakt als volgt:

1 – De schepping

2 – Het aardsparadijs

3 – De zondeval

4 – de Verdrijving uit het paradijs

5 – In de hemel

De schepping

Onder: Een relief van de Italiaan Wilgigelmo (1^ste helft 12^de eeuw) Modena Kathedraal

Het paradijs

Onder: in het paradijs door Jan Brueghel de Oude en Peter Rubens in het Mauritshuis

Onder: Adam geeft de dieren een naam (Meteora Griekenland)

De zondeval

Onder: Adam en Eva na de zondeval door Lucas Cranach

Onder: schilderij van Michiel Coxcie (1499-1592) - Kunsthistorisch Museum - Wenen

Het hier onder getoonde stuk stelt Adam en Eva voor, die verleid worden door de slang. Het komt uit een klooster dat aan het eind van de 4^de eeuw werd gesticht door Sint Martinus, midden in de tijd van de invallen der barbaren, een tijd van geweld en omwentelingen.

Toch ontstaat er enige stabiliteit in de Frankische staat, dankzij de meesterzet van Clovis om zich, en met hem zijn hele volk, te bekeren; niet tot het arianisme, zoals de andere heidense vorsten, maar tot het katholicisme. Tegelijkertijd zien we dat. vanaf het eind van de 6^de eeuw tot aan de 8^ste eeuw, de levensomstandigheden in de streek Poitou en in de gehele Loire-vallei zeer gunstig zijn. Als bewijs daarvan mag worden genoemd de grote vlucht die de grafsculptuur nam.

Het Merovingische Gallië bracht een religieuze architectuur voort, waarvan de vormen een voortzetting of nabootsing zijn van die van het Laat-Romeinse Rijk. Zo moet ook deze steen worden gezien, die een bijzondere overeenkomst vertoont met de relieken die gevonden zijn in Afrika en die uit het begin van de 6^de eeuw dateren. De Middeleeuwse wereld zal voortvloeien uit deze aanvankelijk afzonderlijke invloeden van Romaanse en barbaarse structuren, en daarna de samenvloeiing daarvan.

Rode baksteen, 21 x 19,7 cm

Nantes, Musée Thomas Dobrée Foto: Andre Held. Lausanne

Onder: een miniatuur uit de Bijbel van Souvigny (12^de eeuw)

Onder: In de kerk Sint-Andreas van Sagars, dicht bij Berga, bevond zich een prachtig altaar dat aan drie zijden was beschilderd, maar waarvan de panelen helaas verspreid zijn geraakt. Het front is terecht gekomen in Vich, de zijvleugels in Solsana. De gehele illustratie stelt de volledige geschiedenis van de Heiland voor, van de wonderbaarlijke visvangst tot de dood van Jezus, via de Aankondiging en de Geboorte. Op het frontstuk staan vier taferelen uit het leven van Sint Andreas. Uit didactisch oogpunt (het achterliggend thema moest door de gelovigen direct kunnen worden begrepen) heeft de kunstenaar in één beeld de essentiële elementen verenigd van het verhaal van de zondeval. Aan weerszijden van de Boom der Kennis, waaromheen zich de slang slingert, staan Adam en Eva, zojuist gezwicht voor de verleiding, en bedekken hun plotseling onthulde naaktheid. Eva, die als eerste door de slang werd verleid, heft nog een arm naar hem op, terwijl Adam zijn hand naar zijn kin brengt, een gebaar dat in de Middeleeuwen verdriet en angst uitdrukte. Zijn linker elleboog ligt vrijelijk over de gestileerde takken van het kader, daarmee de wens tot vluchten suggererend en hierdoor kon de schilder ook een gevoel van ruimtelijkheid en dieptewerking tot stand brengen. (Omstreeks 1220)

Schildering op hout, ongeveer: 50 x 38 cm

Solsana, Diocees Museum

Onder: Houten gotische beeldhouwerkje in een koorbank van de kathedraal van Zamora (15^de eeuw)                             

Onder: Schildering uit een Catacombe   Onder: Prent uit een brivier van 1435

te Rome

Het scheppingsverhaal in de muziek:

HAYDN Ruth Ziesak. sopraan; Herbert Lippert, tenor; René Pape, bas;

Anton Scharinger; bas

Chicago Symphony Chorus and Orchestra o.l.v. Sir Georg Solti

Decca 443445-2, Cat A.

Tijdens zijn eerste verblijf in Londen (1791-92) was Haydn in de Westminster Abbey getuige van de uitvoering van een aantal oratoria van Händel.Hij werd daardoor zó geïnspireerd, dat hij besloot aan een tweede oratorium te beginnen (na 'II ritorno di Tobia' uit 1774). De tekst haalde hij uIt de Vertaling van een boek dat hij had gekregen van een Londense vriend en dat berustte op 'Paradise Lost' van Milton. Zo ontstond het driedelige werk 'Die Schöpfung', waarbij de eerste twee delen de schepping van de eerste tot en met de zesde dag verklanken en het derde deel een kijkje geeft in het Paradijs, waar het gelukkige paar Adam en Eva uiterst idyllisch samenleeft en nog geen weet heeft van verboden vruchten. Vanuit een instrumentale inleiding die de vóórwereldlijke Chaos moet voorstellen, ontwikkelt zich een prachtig werk met recitatieven, aria's, duetten, terzetten en koren, waarbij Haydn als eerste oratoriumcomponist meerstemmige koorgedeelten en solistische partijen gelijktijdig laat klinken.

Zeer origineel is ook de manier waarop Haydn de diverse schepsels muzikaal weet te verbeelden. In de mooie Jiveregistratie die Decca samenstelde uit drie concerten die in oktober en november 1993 onderleiding van Sir Georg Solti in de Orchestra Hall in Chicago gegeven werden, krijgen details ruim aandacht. Het Chicago Symphony Orchestra klinkt doorzichtiger dan het gelijknamige koor, waardoor vooral de instrumentale bijzonderheden van Haydn goed tot hun recht komen. De vier vocale solisten doen nauwelijks voor elkaar onder in fraaie klank en muzikaliteit, maar de sopraan Ruth Ziesak weet mij door haar heldere .en pure stem net iets meer te boelen dan de andere drie.

Onder: prent van onbekende meester

Verdrijving uit het paradijs

Boven: Prent van Slbrecht Dürer

Boven rechts: Verdrijving detail uit een bronzen deur begin 12^de eeuw door een kunstenaar uit Barcelona  in Sagas

Links: Schilderij van Masaccio (1409-1429) Fresco van de Brancaccikapel.Santa Maria del Carmine, Florence

Onder: Verlossing uit het voorgeborchte, uit de muil van de onderwereld, aangeduid met oog, tanden en monsters.

Adam en Eva treden als eerste naar buiten, bij de hand genomen door de verrezen Christus,

staande op de ingestorte poorten van het voorgeborchte. Eikenhout, originele polychromie, goud – Laat Gotish – 42 x 30 cm

Wie zijn Adam en Eva

Nieuwe mensenvondsten brengen wetenschappers in rep en roer

Waar komt de mens vandaan? Uit de bijbelse Hof van Eden, of uit Afrika? Steeds als de mens denkt het antwoord te hebben gevonden, gooien nieuwe vondsten roet in het eten. Ook nu is wetenschapsland in rep en roer. Onderzoekers kwamen vorige week op de proppen met nieuw bewijs voor de laatste inzichten.

Het oudste westerse idee over de eerste mens komt uit de bijbel: God schiep Adam en Eva, die harmonieus leefden in het paradijs. Alle mensen zijn hun nageslacht. Deze visie was eeuwenlang onomstotelijk:

Dit veranderde in de negentiende eeuw. Charles Darwin vouwde toen zijn evolutietheorie uiteen. Volgens hem had de mens zich ontwikkeld vanuit de apen. Een vondst; ongeveer tegelijkertijd, van een mensachtig wezen in de Duitse Neandervallei leek zijn gelijk te onderstrepen. Het was voortaan niet meer dan logisch dat de Neanderthaler een voorouder was van de moderne mens, de homo sapiens.

Ook dat bleek een misvatting. Wetenschappers ontdekten in 1997 aan de hand van DNA-onderzoek dat de voorouders van de Neanderthaler zich zeshonderdduizend jaar geleden afsplitsten van de familie waar later de mens uit ontstond. De homo-sapiens en de Neanderthaler bleken dus slechts neefjes van elkaar te zijn. Waarschijnlijker  leek het dat Adam en Eva afkomstig zijn uit Afrika. Daar werden in 1974 de miljoenen jaren,oude resten gevonden van iets dat op een mens leek: De vinders noemden de homonide Lucy, naar de hit  'Lucy in the sky with diamonds' van de Beatles,.De vondst bleek een revolutie. ‘Lucy was de schakel tussen de chimpansee en latere mensachtigen, homoniden’ , verklaart dr. Lars van den Hoek van Ostende, als paleontoloog verbonden aan het Natuurhistorisch Museum Naturalis in Leiden.

Maar Lucy was om nog een reden, belangrijk. De vondst onderbouwde het idee dat Afrika de wieg was van de hele mensheid", Tot deze conclusie kwamen onderzoekers nadat ze het DNA van volken van de gehele wereld met elkaar vergeleken. Van den Hoek van Ostende:      "Dit kwam zodanig met elkaar overeen, dat. Het allemaal wel dezelfde oorsprong móest hebben.

Nakomelingen van Lucy’s generatie verspreidden zich volgens paleontologen tot twee keer toe vanuit Afrika over de rest van de aardkloot: de homo erectus 1,7 miljoen jaar geleden en homo sapiens honderdduizend jaar geleden.

Maar ook deze visie staat nu onder vuur. Amerikaanse wetenschappers maakten vorige week bekend bewijs te hebben voor een totaal andere visie. Van den Hoek van Ostende: "Deze houdt in dat de homo erectus zich weliswaar vanuit Afrika verspreidde maar ze zouden overal ter wereld los van elkaar zijn ontwikkeld tot de homo sapiens." Dat wil zeggen dat de wezens zich op exact dezelfde manier ontwikkelden.-

Links: De Mungo Man werd in 1974 gevonden in Australië. Paleontologen denken bewijs te hebben gevonden dat hij geen verwantschap heeft met onze voorouder uit Afrika.

    Aanhangers van deze theoriehel ben DNA-onderzoek uitgevoerd op een skelet .van ongeveer zestigduizend jaar oud. De genen van de: Mungo-man, gevonden bij het Australische Mungomeer, vertonen volgens sommige paleontologen geen overeenkomst met de Afrikaanse mens-achtigen. Dit onderstreept .volgens de onderzoekers nog eens extra de afstammelingen van de homo erectus zich bulten Afrika hebben geëvolueerd.

Het is maar de vraag hoe lang deze theorie standhoudt..

Enkele Adammen en Eva’s

1856: Duitsland, vondst Neanderthaler

1974. Australië, vondst van de Mungo-man: menselijke overblijfselen van 56.000 a 68.000 jaar oud

1974: Ethiopië, vondst van 'Lucy', het I meest complete menselijk skelet (3,2 miljoen jaar oud) van de Australopithecus afarensis, een rechtop lopende oermens, tot dan toe ~

1995: ontdekking dat een voorouder van alle zoogdieren, dus ook van de mens, een wild zwijnachtig reptiel was - (de Iystrosaurus, circa 250  miljoen jaar geleden)

1997: Spanje, vondst oudste Europeaan tot nog toe van 780.000 jaar oud, de homo antecessor

1997:  mens blijkt niet van de Neanderthaler af te stammen, aangezien zij genetisch re sterk van elkaar afwijken.

1998: Zuid-Afrika, stukjes bot van de Australopithecus afarensis gevonden van 3,6 miljoen jaar oud; het oudste geraamte van een mens/aapachtige ooit aangetroffen; dit wordt door sommige archeologen de vondst van de eeuw genoemd

2001: Djibouti, meest recente vondst Australopithecus afarensis

januari 2001 (bekendmaking): Ethiopië, een vondst van nieuwe Australopithecus afarensis, 3,4 miljoen jaar oud

(bekendmaking): DNA-onderzoek wijst uit dat mogelijk kruising tussen Neanderthaler, homo erectus en andere mensachtigen heeft plaatsgevonden

EVA APOCRIEF

Over Eva, ons aller stammoeder, heeft de bijbel welbeschouwd niet zo heel veel te melden; Genesis I vertelt van de schepping van het eerste mensenpaar en de opdracht die zij van God ontvangen. Hoofdstuk 2 geeft een wat langer relaas van de schepping van de eerste vrouw uit Adams rib. In Genesis 3 het verhaal van de zondeval en de verdrijving uit het paradijs, horen we twee maal haar stem: eerst is zij in gesprek met de slang. Later, als het kwaad geschied is, antwoordt zij schuldbewust op Gods vraag 'Hoe hebt gij dat kunnen doen?'. Pas In 3:20 wordt zij voor het eerst bij name genoemd: Eva, "want zij is de moeder' geworden van.alle levenden". Hoofdstuk 4 deelt mee dat Eva Kaïn en Abel baarde, en later Set. Dat is, althans voor wat Genesis betreft, alles. Adams dood wordt geboekstaafd; de hare blijft onvermeld.

Voor middeleeuwse kunstenaars was het. verhaal in Genesis wel de voornaamste, maar niet de enige bron. De hier gereproduceerde miniatuur van een vijftiende-eeuwse Brugse meester toont op de voorgrond een gebeurtenis die zich na de verdrijving uit het paradijs heeft afgespeeld. Adam heeft Eva voorgesteld dat zij boete zullen doen voor hun ongehoorzaamheid: hij zal veertig dagen lang zonder te eten tot zijn hals in het water van de Jordaan blijven staan, zij moet hetzelfde doen in de Tigris. Nadat Eva achttien dagen wenend in het water heeft gestaan, komt een engel haar het bericht brengen dat God haar vergeven heeft. Rillend klimt zij op de oever en begeeft zich naar Adam, die meteen begrijpt dat zij opnieuw het slachtoffer van de boze is geworden. De miniaturistheeft dit aangeduid door onder de vermomming als engel Satans klauwen uit te laten steken.

Sinds de late Oudheid heeft in de joodse en christelijke wereld een uitvoerig verhaal over het leven van Adam en Eva gecirculeerd dat, direct of indirect, de uitbeeldingstradities in allerlei kunstvormen heeft beïnvloed. 

Zoals vaker voorkomt is het vooralsnog geen uitgemaakte zaak of de oorspronkelijke versie van dit verhaal in het Hebreeuws dan wel (op basis van joodse tradities) in het Grieks was geschreven. Een Hebreeuwse versie is echter niet overgeleverd; de Griekse, bekend onder de naam Openbaring van Mozes, lijkt het origineel het dichtst te benaderen, maar sommige andere vroege versies, met name de Georgische en de Armeense, hebben elementen uit een nog vroeger stadium van de tekstgeschiedenis bewaard. Het bestaan van de Latijnse versie, de Vita Adae et Evae, is vóór 730 in het Westen aantoonbaar.

De schrijver van het oorspronkelijke verhaal moet een literaire kunstenaar van formaat zijn geweest, een meester zowel in de compositie van het grote geheel als in de details. Een kapitale vondst is de situering van het verhaal: het speelt zich voor een groot deel af aan het ziekbed van Adam, die; negenhonderd dertig jaar oud, zijn einde voelt naderen. Hij roept zijn kinderen bijeen, die, 'omdat zij nooit iemand hebben zien sterven, aanvankelijk niet begrijpen wat hem mankeert. Vergeefs smeken Eva en haar zoon Set aan de poort van het paradijs om de olie der genade waarmee zij Adam willen zalven, maar de aartsengel Michael verklaart dat de mens die pas aan het einde der tijden deelachtig zal worden (in de christelijke Vita Adae et Evae volgt hier een interpellatie die de verlossing door Christus aankondigt). Adam vraagt Eva om in aanwezigheid van al hun kinderen en kindskinderen te vertellen hoe de Boze hen indertijd had bedrogen; Vergeleken bij het uiterst geconcentreerde verhaal in Genesis is Eva's relaas vol scherp getekende details. Als voorbeeld citeer ik een passage waar Eva vertelt hoe de duivel haar de eerste maal verleidde.

Nadat hij haar had overgehaald om van de vrucht te proeven, draaide hij zich om en zei: "Ik ben van gedachten veranderd. Ik geef je niets te eten, tenzij je zweert dat je ook je man ervan zult geven." Eva zwoer het. "En toen hij mijn eed gehoord had, overgoot hij de vrucht met het vetgif van zijn slechtheid, dat is met begeerte, waaruit elke zonde voortkomt, en hij boog de tak neer tot de aarde en ik nam de vrucht en at ervan." Toen zij opeens besefte dat zij naakt was, zocht zij naar bladeren om haar schaamte te bedekken, maar alle bomen hadden op het moment dat zij de vrucht naar haar lippen bracht, hun bladeren laten vallen. Met uitzondering van de vijgenboom en dat was de boom waarvan zij had gegeten.

Voor het Leven van Adam en Eva en zijn verwante versies kan worden gezegd wat voor veel apocriefe en pseudo-epigrafische geschriften geldt: deze verhalen zijn .veel te mooi om ze uitsluitend over te laten aan theologen en bijbelonderzoekers.

LITT.: Michael E. Stone: A History of the Literature of Adam and Eve (1992).  

Het begon al met Eva:

Er moet voor de vrouw ook vandaag nog heel wat ten goede worden gekeerd maar hoe er In die periode tegen haar werd aangekeken wekt nu, afhankelijk van je karakter, huiver, ergernis of de lachlust. De twee feministische golven zijn dus niet voor niets geweest. Vooral volgens geschriften van de ascetische kloosterorden was de vrouw niét veel meer dan een onwelriekende drekbuidel. Behalve In de klassieke geschiedenis ritselt het ook in de bijbel van verwerpelijke vrouwen die niets liever doen dan mannen verleiden en ten gronde richten en kerkvaders als Augustinus en Hieronymus konden niet genoeg voor haar zinnelijkheid waarschuwen.

Het eerste voorbeeld van listig bedrog is de door Eva bewerkstelligde zondeval. Volgens een joodse versie van deze bijbelse anekdote was Adam eerst met Lilith, maar die had er snel de brui aan gegeven. Ze liet zich niet de wet voorschrijven door een man en ze heeft het paradijs uit eigen beweging verlaten.

Volgens feministen, die Lilith vanwege die krachtige stellingname hoog aanslaan, is ze daarom min of meer verdonkeremaand want aan vrouwen die opkwamen voor gelijke rechten had de kerk in die tijd nog minder behoefte dan nu. In de kunst draait alles om Eva. Een enkele keer wordt ook Lilith afgebeeld, maar dan valselijk vermomd als de slang die de zaak aan het rollen bracht.

In Utrecht zien we op een glas-in-lood ruitje hoe God, Eva uit een rib van de vredig slapende Adam zit te scheppen en hij haar duidelijk zichtbaar leven inblaast. Dat had Hij beter niet kunnen doen want op de achtergrond van de voorstelling blijkt al waar dit toe leidt.

Links staat Eva de nietsvermoedende Adam te paaien met de appel en rechts wordt hij door een niet geïdentificeerde vrouwspersoon aan een boom vastgesnoerd. Sindsdien is de man aan de lopende band de dupe geworden, van de verleidingskunsten van de vrouw. Hoewel verre van snugger kende haar raffinement op dat punt geen grenzen.

De meeste kunstwerken laten er weinig twijfel over bestaan wie er begonnen is. Op het affiche van de tentoonstelling staat een schilderij over de wrange geschiedenis van de door en door fatsoenlijke Jozef, de zoon van aartsvader Jacob die door zijn eigen broers aan de Egyptenaren werd verkocht, en de beluste echtgenote van Potifar. Hier is zuiver te zien hoe Jozef zich na een oneerbaar voorstel ijlings uit de voeten maakt. Zij zit hem op de hielen in een doorzichtig niemendalletje en ze weet nog net de hand op zijn mantel te leggen. Uit de ordeloze staat waarin het hemelbed links verkeert blijkt wel dat het een woelziek type betreft. Omdat ze een blauwtje heeft gelopen brengt ze Jozef door lasterlijke praat in grote problemen, met het afgerukte kledingstuk als bewijs. Dat onsmakelijke tafereel wordt rechts weergegeven.

Een ander voorbeeld van mannelijke standvastigheid ten opzichte van de zinnelijke en wispelturige wezens is de heilige Antonius, die niet alleen wordt geschoffeerd en mishandeld door afschuwelijke creaturen maar die ook nog wordt belaagd door een bekoorlijke vrouw die hem wervend lachend tegemoet treedt. Je vraagt je af wat erger is. Op ene afbeelding is ze nog fraaier en uitnodigender dan op de andere maar in alle gevallen maakt de onvermurwbare woestijnvader een afwerend gebaar. De heremiet is evenmin gevoelig voor het slijk der aarde. Hem kregen ze niet.

Links: God wekt Eva tot leven naar ontwerp van Dirk Crabeth (daterend 1550)

Van veel andere mannen kon dat niet worden gezegd. Op de expositie rijgen de waarschuwende voorbeelden zich aaneen. De kunstenaar Lucas van Leyden heeft hele series gemaakt van dergelijke vrouwenlisten. Samson en Delila, Herodes en Salomé, David en Batsheba. Iemand als Lot vergreep zich zelfs aan zijn eigen dochters, nadat die hem dronken hadden geboerd.

In al die kunstuitingen wordt de vrouw afgeschilderd als een minne en minder soort, dat in alle opzichten wijd open stond voor de bekoring van  Beëlzebub. Ze was twistziek, wellustig, heerszuchtig, praatziek en nog ijdel ook.

Er waren gelukkig ook deugende vrouwen aan wie je je wel kon spiegelen, met de Heilige Maagd voorop, maar die waren meteen bijzonder saai.

Tussen die twee extremen had de beeldende kunst in die periode weinig te bieden. Vrijwel alle in Utrecht ten toon gestelde werken dragen een didactisch en moraliserend karakter, waarbij slechte, vrouwen worden veroordeeld en goede vrouwen  de hemel worden ingeprezen en tot voorbeeld worden gesteld. Het hoogst bereikbare, de combinatie van moeder en maagd, werd onhaalbaar geacht en aan de status van maagd-martelares kleefden weer andere bezwaren, maagdelijkheid leek veel zichzelf respecterende vrouwen rond de vijftiende eeuw een loffelijk streven. Het ging om de keus tussen "vleselijke en geestelijke minne", Het laatste voorzag alleen in een platonische band met God en wat het beste werd geacht laat zich raden.! Een aansprekend voorbeeld van hoe het ook kon was Maria Magdalena.

Niets menselijks was haar vreemd geweest maar uiteindelijk had ze zich toch maar van het wereldse klatergoud afgewend en was ze alsnog vroom geworden. Het was dus nooit te Iaat.

Door de opkomst van de stadse burgerij en de tanende sociale controle groeide bij wereldse en kerkelijke autoriteiten de behoefte de vrouw op haar plichten te wijzen en haar te behoeden voor het kwaad. Ze propageerden het gezin als hoeksteen van de samenleving en hoe ze het graag zagen blijkt bijvoorbeeld uit een houtsnede van Cornelis, Antonisz. uit 1555. Het is een van de meest komische objecten van de expositie, voorstellende het ideale paar.

De helm van de man symboliseert de hem toegedachte bedachtzaamheid, de gordel zijn wijsheid en de weegschaal zijn gevoel voor rechtvaardigheid. De vrouw heeft een slot op de mond, waarmee wordt aangegeven dat lichtzinnig gesnater in een goed huwelijk uit den boze is, en de reusachtige sleutel in haar linker oor verwijst naar de aandacht die ze voor Gods woord moet hebben. De slangen om haar middel zijn haar wapens om vreemde kerels schrik aan te jagen en haar paardenhoeven maken duidelijk dat ze ten aanzien van buitenechtelijk geflikflooi stevig in haar schoenen staat.

Vrij vertaald komt het erop neer dat ze net als Susanna, de kuise van het bad, liever zou sterven dan zich te laten bepotelen door een of andere viezerik. Gelijk had ze want met vrouwen die overspel pleegden wist men in die tijd wel raad. De houten, met padden, slangen en hagedissen versierde schandhuik, waarin zo iemand te kijk werd gezet, was nog wel het minste. Niet voor niets dichtte de schrijver Sebastiaan Brant:

Het vreemd gaan leidt bij alle standen

tot spot, verdwazing en tot schande.

Daar kan de mens nu nog lering uit trekken.

De vermanende boodschap werd ook wel verspreid door prenten waarop de wereld op zijn kop werd gezet, of waarop de rollen schertsenderwijs waren omgedraaid. Zo kon de beschouwer met eigen ogen vaststellen tot welke bespottelijke situaties dat kon leiden. Heel populair waren de voorstellingen waarop de vrouw zich de broek probeert toe te eigenen, wat voor een man toch wel als het toppunt van vernedering kon worden beschouwd. Maar ook die afbeeldingen om te lachen waren in feite een stille terechtwijzing. Beeldend kunstenaars zijn vaak minder baanbrekend dan men denkt, al kwamen ze natuurlijk in de eerste plaats tegemoet aan de opvattingen in die tijd en die kwamen weer aardig overeen met wat raadspensionaris Jacob Cats er over dacht:

Het beste stuk van 't huisbedrijf

Dat is een goed en handzaam wijf.